Tác giả: tiengvietmenyeu

Tiếng Việt mến yêu

Ngữ·vựng cho Bài·viết: Thơ Tiếng Việt trong Giảng·dạy VSL — Từ Cấp 2, Cấp 3 đến Đại·học

I. VAI·TRÒ CỦA BẢN·DỊCH TRONG LỚP VSL

  1. bản·dịch (danh·từ; translation): văn·bản được chuyển từ một ngôn·ngữ nguồn sang một ngôn·ngữ đích.
  2. dịch·thuật (danh·từ; translation/translation studies): hoạt·động và lĩnh·vực nghiên·cứu về việc chuyển·ngữ giữa các ngôn·ngữ.
  3. chuyển·ngữ (danh·từ; translation/language transfer): tiến·trình chuyển một nội·dung hoặc văn·bản từ ngôn·ngữ này sang ngôn·ngữ khác.
  4. ngôn·ngữ nguồn (danh·ngữ; source language): ngôn·ngữ của văn·bản được đem ra dịch.
  5. ngôn·ngữ đích (danh·ngữ; target language): ngôn·ngữ mà văn·bản được dịch sang.
  6. nguyên·bản (danh·từ; original text): văn·bản gốc trước khi được dịch hoặc chuyển·ngữ.
  7. đối·chiếu (động·từ/danh·từ; contrastive comparison): so·sánh các đặc·điểm tương·ứng giữa hai ngôn·ngữ hoặc hai văn·bản.
  8. so·sánh (động·từ/danh·từ; comparison): xem·xét những điểm giống và khác nhau giữa các đối·tượng.
  9. tương·đương (tính·từ/danh·từ; equivalence): có giá·trị, chức·năng hoặc ý·nghĩa tương·ứng trong một ngữ·cảnh nhất·định.
  10. trung·thành (tính·từ; faithful/faithfulness): giữ·lại một cách thích·hợp nội·dung và ý·hướng của nguyên·bản khi dịch.
  11. chuyển·tải (động·từ; convey/transfer): truyền·đạt nội·dung, ý·nghĩa hoặc thông·điệp sang một hình·thức khác.
  12. tái·tạo (động·từ/danh·từ; recreate/recreation): tạo·lại một tác·phẩm hoặc hiệu·ứng tương·ứng trong ngôn·ngữ đích.
  13. tái·sáng·tạo (động·từ/danh·từ; creative recreation): sáng·tạo lại tác·phẩm trong ngôn·ngữ đích nhằm duy·trì hoặc tái·hiện giá·trị nghệ·thuật của nguyên·bản.
  14. giữ·nguyên (động·từ; preserve/retain): duy·trì một yếu·tố mà không thay·đổi nó.
  15. bảo·toàn (động·từ; preserve/conserve): giữ·lại một đặc·điểm, giá·trị hoặc chức·năng quan·trọng.
  16. trải·nghiệm thơ (danh·ngữ; poetic experience): tiến·trình người đọc hoặc người nghe tiếp·xúc, cảm·nhận và tương·tác với bài·thơ.
  17. chất·thơ (danh·từ; poetic quality/poetic essence): những đặc·điểm tạo nên tính·thơ, bao·gồm âm·thanh, nhịp·điệu, hình·ảnh và cảm·xúc.
  18. vai·trò (danh·từ; role): chức·năng hoặc vị·trí của một đối·tượng trong một hoạt·động hoặc hệ·thống.
  19. phương·tiện (danh·từ; means/medium): công·cụ hoặc cách·thức được sử·dụng để đạt một mục·đích.
  20. cây·cầu (danh·từ; bridge): ở nghĩa ẩn·dụ, phương·tiện nối·kết hai đối·tượng, hai ngôn·ngữ hoặc hai nền·văn·hoá.
  21. thay·thế (động·từ; replace/substitute): dùng một đối·tượng hoặc phương·thức khác thay cho đối·tượng hoặc phương·thức ban·đầu.
  22. bổ·trợ (động·từ/tính·từ; supplement/support): hỗ·trợ thêm cho một hoạt·động hoặc phương·tiện chính.
  23. giảng·dạy (động·từ; teach/instruct): hoạt·động hướng·dẫn người học tiếp·thu kiến·thức, kỹ·năng và khả·năng sử·dụng ngôn·ngữ.
  24. lớp VSL (danh·ngữ; VSL classroom): môi·trường lớp·học trong đó Tiếng Việt được dạy cho người học như một ngôn·ngữ thứ hai.

II. TỪ HỌC NGÔN·NGỮ ĐẾN CẢM·NHẬN BẢN·SẮC

  1. học ngôn·ngữ (danh·ngữ; language learning): tiến·trình tiếp·thu kiến·thức và khả·năng sử·dụng một ngôn·ngữ.
  2. tiếp·thu (động·từ; acquire/acquisition): tiếp·nhận và hình·thành kiến·thức hoặc kỹ·năng qua tiến·trình học·tập và trải·nghiệm.
  3. lĩnh·hội (động·từ; comprehend/assimilate): tiếp·nhận và hiểu·được một cách tương·đối sâu một kiến·thức, kỹ·năng hoặc cách·biểu·đạt.
  4. khả·năng ngôn·ngữ (danh·ngữ; language ability): năng·lực sử·dụng và hiểu một ngôn·ngữ.
  5. năng·lực ngôn·ngữ (danh·ngữ; language competence): hệ·thống kiến·thức và khả·năng vận·dụng ngôn·ngữ của người sử·dụng.
  6. vốn Tiếng Việt (danh·ngữ; Vietnamese language repertoire): tổng·hợp những kiến·thức, từ·ngữ, cấu·trúc, cách·nói và kinh·nghiệm sử·dụng Tiếng Việt mà người học tích·lũy được.
  7. cảm·nhận (động·từ/danh·từ; perceive/perception): nhận·biết và cảm·thụ một đối·tượng bằng kinh·nghiệm và cảm·xúc của cá·nhân.
  8. cảm·nhận Tiếng Việt (danh·ngữ; Vietnamese language perception): khả·năng nhận·biết và cảm·thụ những sắc·thái tinh·tế trong cách sử·dụng Tiếng Việt.
  9. cảm·thụ (động·từ/danh·từ; appreciation): tiếp·nhận và cảm·nhận giá·trị nghệ·thuật hoặc thẩm·mỹ của một tác·phẩm.
  10. bản·sắc (danh·từ; identity): những đặc·điểm tạo nên tính·riêng và sự nhận·diện của một cá·nhân, cộng·đồng hoặc nền·văn·hoá.
  11. bản·sắc ngôn·ngữ (danh·ngữ; linguistic identity): những đặc·điểm ngôn·ngữ góp phần thể·hiện và nhận·diện một cộng·đồng hoặc nền·văn·hoá.
  12. bản·sắc văn·hoá (danh·ngữ; cultural identity): những giá·trị, biểu·hiện và đặc·điểm văn·hoá tạo nên tính·riêng của một cộng·đồng.
  13. văn·hoá (danh·từ; culture): hệ·thống giá·trị, niềm·tin, tập·quán, cách·sống và các hình·thức biểu·đạt của một cộng·đồng.
  14. giá·trị văn·hoá (danh·ngữ; cultural value): những giá·trị được một cộng·đồng hình·thành, duy·trì và truyền·lại.
  15. kinh·nghiệm (danh·từ; experience): những hiểu·biết và nhận·thức hình·thành qua quá·trình sống, học·tập hoặc thực·hành.
  16. trải·nghiệm (động·từ/danh·từ; experience): trực·tiếp tham·gia hoặc tiếp·xúc với một sự·việc, hoạt·động hay hiện·tượng.
  17. tiếp·xúc ngôn·ngữ (danh·ngữ; language exposure/contact): tiến·trình người học thường·xuyên nghe, đọc, nói hoặc viết bằng một ngôn·ngữ.
  18. ngữ·cảnh (danh·từ; context): hoàn·cảnh và những yếu·tố xung·quanh một lời·nói hoặc văn·bản giúp xác·định cách hiểu.
  19. cách·biểu·đạt (danh·ngữ; mode of expression): cách một ý·nghĩa, cảm·xúc hoặc thông·điệp được thể·hiện bằng ngôn·ngữ.
  20. sắc·thái (danh·từ; nuance): nét khác·biệt tinh·tế về ý·nghĩa, cảm·xúc hoặc cách·dùng giữa những hình·thức gần·nhau.
  21. sắc·thái ngữ·nghĩa (danh·ngữ; semantic nuance): khác·biệt tinh·tế về ý·nghĩa giữa những từ·ngữ hoặc cách·biểu·đạt.
  22. sắc·thái cảm·xúc (danh·ngữ; emotional nuance): mức·độ hoặc đặc·điểm tinh·tế của cảm·xúc được thể·hiện qua ngôn·ngữ.
  23. tinh·tế (tính·từ; subtle/refined): có đặc·điểm nhỏ, sâu hoặc khó nhận·biết nếu không chú·ý kỹ.
  24. thấu·hiểu (động·từ; deeply understand): hiểu một cách sâu·sắc cả nội·dung, hoàn·cảnh và ý·nghĩa bên·trong.
  25. nhận·diện (động·từ; identify/recognize): nhận·ra và xác·định một đặc·điểm hoặc đối·tượng.
  26. nhận·biết (động·từ; recognize/perceive): nhận·ra hoặc ý·thức được một điều qua quan·sát, kinh·nghiệm hoặc cảm·nhận.

III. DẠY THƠ CHO CÁC CẤP HỌC

  1. cấp·học (danh·từ; educational level): một bậc trong hệ·thống giáo·dục.
  2. Cấp 2 (danh·ngữ; middle school/lower secondary school): cách gọi thông·dụng cho bậc trung·học cơ·sở (cơ·bản). Trình·độ giáo·dục cơ·bản (basic education level)
  3. Cấp 3 (danh·ngữ; high school/upper secondary school): cách gọi thông·dụng cho bậc trung·học phổ·thông.
  4. Đại·học (danh·từ; university/higher education): bậc giáo·dục sau trung·học, thường bao·gồm các chương·trình đào·tạo chuyên·nghiệp và học·thuật.
  5. học·sinh (danh·từ; student/pupil): người đang học ở các cấp giáo·dục phổ·thông.
  6. sinh·viên (danh·từ; university student): người đang theo học tại trường đại·học hoặc cơ·sở giáo·dục đại·học.
  7. người học (danh·từ; learner): người tham·gia tiến·trình học·tập hoặc tiếp·thu một ngôn·ngữ.
  8. trình·độ (danh·từ; proficiency/level): mức·độ kiến·thức, kỹ·năng hoặc năng·lực của người học.
  9. độ·tuổi (danh·từ; age group): nhóm hoặc khoảng tuổi của người học.
  10. phù·hợp (tính·từ; appropriate/suitable): đáp·ứng được yêu·cầu hoặc đặc·điểm của một đối·tượng hay hoàn·cảnh.
  11. mục·tiêu học·tập (danh·ngữ; learning objective): kết·quả hoặc năng·lực mà người học cần đạt được sau một tiến·trình học·tập.
  12. chương·trình (danh·từ; curriculum/program): hệ·thống nội·dung, mục·tiêu và hoạt·động được tổ·chức cho một tiến·trình giáo·dục.
  13. chương·trình VSL (danh·ngữ; VSL curriculum/program): chương·trình giảng·dạy Tiếng Việt như một ngôn·ngữ thứ hai.
  14. bài·học (danh·từ; lesson): một đơn·vị nội·dung được tổ·chức để dạy và học.
  15. hoạt·động học·tập (danh·ngữ; learning activity): hoạt·động được thiết·kế nhằm giúp người học đạt mục·tiêu học·tập.
  16. bài·tập (danh·từ; exercise): nhiệm·vụ được giao để người học luyện·tập và củng·cố kiến·thức hoặc kỹ·năng.
  17. thảo·luận (động·từ/danh·từ; discussion): cùng trao·đổi ý·kiến về một vấn·đề.
  18. tương·tác (động·từ/danh·từ; interaction): tác·động qua·lại giữa hai hoặc nhiều người, đối·tượng hoặc hệ·thống.
  19. phản·hồi (danh·từ/động·từ; feedback): thông·tin hoặc ý·kiến được đưa ra nhằm giúp người học nhận·biết và cải·thiện tiến·trình học·tập.
  20. khuyến·khích (động·từ; encourage): tạo điều·kiện hoặc động·lực để người học tích·cực tham·gia.
  21. tự·tin (tính·từ; confident): có niềm·tin vào khả·năng của bản·thân khi thực·hiện một hoạt·động.
  22. hứng·thú (danh·từ/tính·từ; interest/engagement): trạng·thái quan·tâm và muốn tham·gia vào một hoạt·động.
  23. động·lực học·tập (danh·ngữ; learning motivation): nguyên·nhân hoặc năng·lượng thúc·đẩy người học duy·trì việc học.

IV. THƠ, NGÔN·NGỮ VÀ CẢM·NHẬN

  1. thơ·ca (danh·từ; poetry/poetry and song): loại·hình sáng·tác sử·dụng ngôn·ngữ cô·đọng, giàu hình·ảnh, âm·thanh và cảm·xúc.
  2. thơ nguyên·bản (danh·ngữ; original poetry): bài·thơ được trình·bày bằng chính ngôn·ngữ mà tác·giả sử·dụng khi sáng·tác.
  3. đọc thơ (động·ngữ; reading poetry): hoạt·động tiếp·nhận bài·thơ thông qua việc đọc và cảm·nhận văn·bản.
  4. nghe thơ (động·ngữ; listening to poetry): tiếp·nhận bài·thơ qua âm·thanh, giọng đọc, nhịp·điệu và ngữ·điệu.
  5. cảm·nhận thơ (danh·ngữ; poetic appreciation): tiến·trình cảm·thụ và nhận·biết giá·trị của bài·thơ.
  6. ngữ·điệu (danh·từ; intonation): sự biến·đổi cao·độ, trường·độ, cường·độ và nhịp·điệu trong lời·nói.
  7. thanh·điệu (danh·từ; lexical tone): đặc·trưng cao·độ có chức·năng phân·biệt ý·nghĩa trong Tiếng Việt.
  8. nhịp·điệu (danh·từ; rhythm): sự tổ·chức và phân·bố nhịp nhàng của âm·thanh, từ·ngữ hoặc dòng·thơ.
  9. âm·thanh (danh·từ; sound): hiện·tượng vật·lý được cảm·nhận bằng thính·giác và được sử·dụng để tạo nên lời·nói hoặc âm·nhạc.
  10. âm·tiết (danh·từ; syllable): đơn·vị âm·thanh cơ·bản trong cấu·trúc phát·âm của một ngôn·ngữ.
  11. dòng·thơ (danh·từ; poetic line): một dòng văn·bản tạo nên đơn·vị trình·bày của bài·thơ.
  12. khoảng·lặng (danh·từ; pause/silence): khoảng thời·gian ngừng lại trong lời·đọc hoặc dòng·thơ, có thể tạo hiệu·ứng cảm·xúc.
  13. hơi·thở (danh·từ; breath): sự vận·động của hơi khi nói hoặc đọc, góp phần tạo nhịp và cảm·xúc.
  14. giọng·đọc (danh·ngữ; reading voice): cách phát·âm và thể·hiện bài·thơ bằng giọng nói.
  15. chất·nhạc (danh·từ; musical quality): đặc·điểm về âm·thanh, nhịp·điệu và sự ngân·vang tạo nên tính·nhạc.
  16. âm·hưởng (danh·từ; resonance/echo): tác·động hoặc dư·âm về âm·thanh và cảm·xúc còn lại sau khi nghe hoặc đọc.
  17. hình·ảnh (danh·từ; image/imagery): hình·tượng hoặc biểu·tượng được tạo nên bằng ngôn·ngữ để gợi lên một sự·vật, cảm·xúc hoặc ý·niệm.
  18. cảm·xúc (danh·từ; emotion): trạng·thái tình·cảm của con người trước một sự·việc, đối·tượng hoặc trải·nghiệm.
  19. giọng·điệu (danh·từ; tone): cách thể·hiện thái·độ, cảm·xúc hoặc phong·cách qua lời·nói hay văn·bản.

V. PHƯƠNG·PHÁP GIẢNG·DẠY

  1. phương·pháp (danh·từ; method): cách·thức được lựa·chọn và tổ·chức để đạt một mục·tiêu.
  2. phương·pháp dạy·học (danh·ngữ; teaching method/pedagogy): hệ·thống cách·thức tổ·chức hoạt·động dạy và học.
  3. phương·pháp tiếp·cận (danh·ngữ; approach): cách nhìn và cách tổ·chức việc nghiên·cứu hoặc giảng·dạy một đối·tượng.
  4. tiếp·cận (động·từ/danh·từ; approach): lựa·chọn cách thức để nghiên·cứu, giảng·dạy hoặc tìm·hiểu một đối·tượng.
  5. lấy người học làm trung·tâm (cụm·từ; learner-centered approach): cách dạy·học đặt nhu·cầu, khả·năng và trải·nghiệm của người học vào vị·trí trung·tâm.
  6. dạy·học theo ngữ·cảnh (danh·ngữ; contextualized teaching): phương·pháp đặt ngôn·ngữ và nội·dung vào hoàn·cảnh sử·dụng cụ·thể.
  7. dạy·học tích·hợp (danh·ngữ; integrated teaching): cách tổ·chức dạy·học kết·hợp nhiều kỹ·năng hoặc lĩnh·vực có liên·quan.
  8. thực·hành (động·từ/danh·từ; practice): vận·dụng kiến·thức hoặc kỹ·năng vào hoạt·động cụ·thể.
  9. vận·dụng (động·từ; apply): sử·dụng kiến·thức hoặc kỹ·năng đã học trong một tình·huống cụ·thể.
  10. củng·cố (động·từ; reinforce): làm cho kiến·thức hoặc kỹ·năng được ghi·nhớ và sử·dụng vững·chắc hơn.
  11. phát·triển (động·từ; develop): làm cho một khả·năng, kỹ·năng hoặc tiến·trình tiến·bộ và hoàn·thiện hơn.
  12. phát·triển ngôn·ngữ (danh·ngữ; language development): tiến·trình mở·rộng và hoàn·thiện khả·năng sử·dụng ngôn·ngữ.
  13. phát·triển cảm·nhận (danh·ngữ; development of perception/appreciation): tiến·trình nâng·cao khả·năng nhận·biết và cảm·thụ những đặc·điểm tinh·tế của ngôn·ngữ hoặc nghệ·thuật.

VI. KẾT·LUẬN VÀ ĐỊNH·HƯỚNG

  1. kết·luận (danh·từ; conclusion): nhận·định được rút·ra sau khi xem·xét và phân·tích một vấn·đề.
  2. định·hướng (danh·từ; direction/guidance): hướng đi hoặc nguyên·tắc được xác·định cho một hoạt·động trong tương·lai.
  3. mục·đích (danh·từ; purpose): điều mà một hoạt·động hoặc tiến·trình hướng·tới.
  4. mục·tiêu (danh·từ; objective/goal): kết·quả cụ·thể cần đạt được.
  5. ý·nghĩa (danh·từ; meaning/significance): nội·dung hoặc giá·trị mà một sự·vật, hành·động hay hiện·tượng biểu·thị.
  6. giá·trị (danh·từ; value): mức·độ quan·trọng hoặc ý·nghĩa mà một đối·tượng được xem là có.
  7. giá·trị giáo·dục (danh·ngữ; educational value): những tác·động hoặc lợi·ích góp phần vào sự phát·triển kiến·thức, kỹ·năng và nhân·cách của người học.
  8. giá·trị thẩm·mỹ (danh·ngữ; aesthetic value): giá·trị liên·quan đến cái đẹp và trải·nghiệm nghệ·thuật.
  9. ý·thức (danh·từ; awareness/consciousness): khả·năng nhận·biết và hiểu về một đối·tượng, sự·việc hoặc vấn·đề.
  10. ý·thức ngôn·ngữ (danh·ngữ; language awareness): khả·năng nhận·biết và suy·nghĩ về đặc·điểm, cách·dùng và tác·động của ngôn·ngữ.
  11. ý·thức văn·hoá (danh·ngữ; cultural awareness): khả·năng nhận·biết và hiểu những đặc·điểm, giá·trị và khác·biệt văn·hoá.
  12. bản·sắc Tiếng Việt (danh·ngữ; Vietnamese linguistic/cultural identity): những đặc·điểm về ngôn·ngữ và văn·hoá góp phần tạo nên tính·riêng của Tiếng Việt và Người Việt.
  13. giao·tiếp liên·văn·hoá (danh·ngữ; intercultural communication): tiến·trình giao·tiếp giữa những người có nền·tảng văn·hoá khác nhau.
  14. hiểu·biết liên·văn·hoá (danh·ngữ; intercultural understanding): khả·năng nhận·biết, hiểu và tôn·trọng những khác·biệt giữa các nền·văn·hoá.
  15. sống cùng Tiếng Việt (cụm·từ; living with Vietnamese): cách nói mang tính ẩn·dụ chỉ việc người học không chỉ sử·dụng Tiếng Việt mà còn trải·nghiệm, cảm·nhận và tương·tác với Tiếng Việt trong đời·sống.

Giảng·dạy Thơ Tiếng Việt trong chương·trình VSL— Phần IV: Từ Cấp 2, Cấp 3 đến Đại·học

A sequential pedagogy framework for teaching Vietnamese poetry across secondary and higher-education levels.

NỘI·DUNG
13. VAI·TRÒ CỦA BẢN DỊCH TRONG LỚP VSL
14. TỪ HỌC NGÔN·NGỮ ĐẾN CẢM·NHẬN BẢN·SẮC
15. KẾT LUẬN
– – o O o – –

13. VAI·TRÒ CỦA BẢN DỊCH TRONG LỚP VSL
Sau·khi đi qua ba câu·hỏi lớn — vì·sao dạy thơ nguyên·bản, chất·thơ nằm ở đâu, và làm·thế·nào để người học nghe, hiểu và cảm thơ — chúng ta trở·lại với một vấn·đề thực·tế trong lớp học:

Bản dịch nên được sử·dụng như thế·nào?
Câu·trả·lời không phải là loại·bỏ bản dịch.
Ngược·lại, bản dịch giữ một vai·trò quan·trọng trong lớp VSL.
Đối với học·sinh chưa có đủ vốn Tiếng Việt, bản dịch giúp các em vượt qua một trở·ngại rất lớn: không hiểu nội·dung.
Nếu không hiểu nghĩa, người học khó có·thể tiến·đến cảm·nhận.
Vì·vậy, bản dịch có·thể làm nhiệm·vụ của một cây·cầu.
Nhưng cây·cầu không phải là nơi người·ta ở lại.

Một phương·pháp hợp·lý có·thể bắt·đầu bằng nguyên·bản, sử·dụng bản dịch để hỗ·trợ, rồi đưa học·sinh trở·lại nguyên·bản.
Có·thể hình·dung tiến·trình như sau:
Nguyên·bản → Giải·nghĩa → Bản dịch → Đối·chiếu → Trở·lại nguyên·bản.
Ở cấp·độ thấp hơn, bản dịch có·thể được dùng nhiều hơn để bảo·đảm học·sinh hiểu được nội·dung cơ·bản.
Ở cấp·độ cao hơn, bản dịch có·thể trở·thành đối·tượng để phân·tích.
Học·sinh không chỉ hỏi:
“Bản dịch này nghĩa là gì?”
mà còn có·thể hỏi:
“Bản dịch này giữ·được (retain) điều gì?”
và:

“Điều gì đã thay·đổi khi bài·thơ chuyển sang Tiếng Anh?”
Đây là một bước chuyển rất quan·trọng.
Dịch·thuật từ chỗ là công·cụ giúp hiểu nghĩa trở·thành công·cụ giúp hiểu ngôn·ngữ.
Ví·dụ, khi so·sánh “Anh mong…” với một câu Tiếng Anh đầy·đủ, học·sinh có·thể nhận·ra rằng dấu chấm·lửng tạo·ra một hiệu·ứng mà bản dịch có·thể không giữ nguyên.
Khi so·sánh “vun·bồi” với một từ Tiếng Anh gần·nghĩa, học·sinh có·thể nhận·ra rằng từ·ngữ (words) không phải lúc nào cũng có một đơn·vị tương·đương hoàn·toàn giữa hai ngôn·ngữ.
Khi so·sánh “đôi ta” với “we” hoặc “the two of us”, các em có·thể khám·phá những khác·biệt về sắc·thái của đại·từ và cách biểu·đạt quan·hệ.
Như·vậy, bản dịch không phải là đối·thủ của nguyên·bản.
Nguyên·bản và bản dịch có·thể bổ·sung cho nhau, nhưng không có cùng một chức·năng.
Nguyên·bản giúp người học trải·nghiệm Tiếng Việt.
Bản dịch giúp người học mở·khóa ý·nghĩa và nhìn·thấy sự khác·biệt giữa hai ngôn·ngữ.

14. TỪ HỌC NGÔN·NGỮ ĐẾN CẢM·NHẬN BẢN·SẮC
Nếu mục·tiêu của VSL chỉ là giúp học·sinh nói đúng câu, dùng đúng từ và hiểu đúng ngữ·pháp, thì thơ có·thể đã không cần·thiết đến như vậy.
Nhưng học một ngôn·ngữ không chỉ là học một hệ·thống quy·tắc.
Ngôn·ngữ còn mang theo cách con·người nhìn thế·giới, xây·dựng quan·hệ, biểu·đạt tình·cảm và truyền·tải kinh·nghiệm.

Đó là nơi vấn·đề bản·sắc bắt·đầu xuất·hiện.
Tuy·nhiên, cần thận·trọng khi nói về bản·sắc.
Không nên biến một bài·thơ thành một bài·giảng về “Người Việt là như thế này” hay “văn·hoá Việt Nam luôn như thế kia”.
Bản·sắc không phải là một tập·hợp những khuôn·mẫu cố·định.
Bản·sắc có·thể được khám·phá qua ngôn·ngữ.

Trong “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT”, chẳng·hạn, cách xưng·hô “Anh” và “đôi ta” không chỉ cung·cấp thông·tin về người nói.
Nó mở·ra một quan·hệ.
“Anh” tạo·ra một vị·trí của người nói trong mối·quan·hệ.
“Đôi ta” tạo·ra một chủ·thể chung.
“Nắm tay”, “chung sức”, “vun·bồi” tiếp·tục xây·dựng một hình·ảnh về tình·yêu như một mối·quan·hệ cần được cùng·nhau nuôi·dưỡng.
Người học có·thể bắt·đầu từ những chi·tiết ngôn·ngữ rất nhỏ để khám·phá những ý·niệm lớn hơn.
Đó chính là điểm giao·nhau giữa học ngôn·ngữ và cảm·nhận văn·hoá.

Một chương·trình VSL vì·thế có·thể tiến từ:
biết từ·ngữ → hiểu câu → hiểu bài → cảm·nhận cách nói → khám·phá văn·hoá → hiểu con·người.
Không phải mọi bài·thơ đều cần đi đến bước cuối·cùng.
Nhưng một chương·trình tốt nên mở·ra khả·năng đó.

15. KẾT LUẬN
Qua bốn phần của loạt bài “THƠ TIẾNG VIỆT TRONG GIẢNG·DẠY VSL”, chúng ta đã đi từ một câu·hỏi ban·đầu đến một quan·niệm rộng hơn về việc học ngôn·ngữ.
Câu·hỏi ban·đầu là:
Nên·chăng đưa thơ-ca Tiếng Việt nguyên·bản vào chương·trình khi giảng·dạy Tiếng Việt như một Ngôn·ngữ Thứ hai, để học·sinh có·thể thực·sự cảm·nhận được những sắc·thái tinh·tế của Tiếng Việt?
Qua bài·thơ “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT”, chúng·ta đã thấy rằng một bài·thơ ngắn có·thể mở·ra rất nhiều cánh·cửa.
Cánh·cửa từ·vựng.
Cánh·cửa phát·âm.
Cánh·cửa thanh·điệu.
Cánh·cửa nhịp·điệu.
Cánh·cửa dấu câu.
Cánh·cửa ngữ·nghĩa.
Cánh·cửa ngữ·dụng.
Cánh·cửa diễn·ngôn.
Và cuối·cùng, cánh·cửa văn·hoá và cảm·nhận.
Điều quan·trọng là chúng·ta không nên biến thơ thành một bài·tập ngữ·pháp.
Cũng không nên biến thơ thành một bài·kiểm·tra từ·vựng.
Và càng không nên biến bản dịch thành sự thay·thế cho nguyên·bản.
Thơ cần được giữ lại như thơ.
Người học cần được nghe thơ.
Được đọc thơ.
Được hiểu thơ.
Và quan·trọng nhất, được cảm thơ.
Đối với học·sinh ở Cấp 2, trọng·tâm có·thể là nghe, phát·âm, thanh·điệu, từ·vựng cơ·bản, nhịp·điệu và phản·ứng cảm·xúc.
Ở Cấp 3, việc học có·thể mở·rộng sang hình·ảnh, cấu·trúc câu, sắc·thái từ·ngữ, ngữ·nghĩa, dấu câu và những lớp nghĩa sâu hơn.
Ở Đại·học, học·sinh có·thể tiếp·tục đi xa hơn với phân·tích diễn·ngôn, ngữ·dụng, ẩn·dụ, biểu·tượng, phong·cách, dịch·thuật và mối·quan·hệ giữa ngôn·ngữ, văn·hoá và bản·sắc.
Như·vậy, thơ không phải là một nội·dung chỉ dành cho một cấp·học.
Nó có·thể được điều·chỉnh theo trình·độ của người học.
Điều thay·đổi không phải là giá·trị của bài·thơ.
Điều thay·đổi là cách chúng ta giúp người học bước vào bài·thơ.
Một em học·sinh Cấp 2 có·thể bắt đầu bằng việc nghe.
Một học·sinh Cấp 3 có·thể bắt đầu đặt câu·hỏi.
Một sinh·viên Đại·học có·thể bắt·đầu phân·tích.
Nhưng cả ba đều có·thể gặp nhau ở một điểm:
Tiếng Việt không chỉ là điều được nhìn·thấy trên trang giấy.
Tiếng Việt còn là âm·thanh được nghe.
Là nhịp·điệu được cảm·nhận.
Là ý·nghĩa được khám·phá.
Là sắc·thái được nhận·ra.
Và là những rung·động mà đôi khi một bản dịch không thể chuyển·tải hoàn·toàn.
Vì·thế, nếu muốn người học thực·sự bước vào thế·giới Tiếng Việt, có·lẽ chúng ta không nên chỉ hỏi:
“Các em đã hiểu Tiếng Việt chưa?”
Mà còn nên hỏi:
“Các em đã nghe·được Tiếng Việt chưa?”
“Các em đã cảm·được Tiếng Việt chưa?”
Bởi·vì, khi một người học bắt·đầu nghe được nhịp·điệu của một ngôn·ngữ, cảm·được sắc·thái của một từ, hiểu được sự khác·biệt giữa những cách nói gần·nghĩa, và nhận·ra vẻ đẹp nằm trong một khoảng·lặng của câu·chữ, thì việc học ngôn·ngữ đã vượt qua ranh·giới của “học để biết”.
Học để hiểu trở·thành học để cảm·nhận.
Và có·lẽ đó chính là một trong những mục·tiêu sâu·xa nhất của việc giảng·dạy VSL:
Đừng chỉ dạy các em hiểu thơ bằng Tiếng Việt. Hãy giúp các em nghe·được thơ, cảm·được thơ và sống cùng Tiếng Việt qua thơ.
Khi ấy, các em không chỉ đang học một ngôn·ngữ.
Các em đang sống cùng Tiếng Việt.
Mong lắm thay!

Ngữ·vựng cho Bài·viết: ĐỌC, NGHE VÀ CẢM THƠ


Thơ Tiếng Việt trong giảng·dạy VLS — Phần III
Giảng·dạy thơ Tiếng Việt: ĐỌC, NGHE VÀ CẢM THƠ — Từ phân·tích diễn·ngôn đến phương·pháp học Tiếng Việt.

IX. Làm thế·nào để một bài·thơ Tiếng Việt vẫn là một bài·thơ trong Tiếng Anh?

1. tái·tạo (recreate) — động·từ: Tạo·lại một tác·phẩm, hình·ảnh, hiệu·ứng hoặc trải·nghiệm bằng một hình·thức khác nhưng cố·gắng giữ·được những đặc·điểm cốt·lõi.

2. tái·sáng·tạo (re-create creatively; recreate) — động·từ: Sáng·tạo lại một tác·phẩm trong một ngôn·ngữ hoặc hình·thức mới, đồng·thời cố·gắng duy·trì tinh·thần và giá·trị nghệ·thuật của nguyên·bản.

3. dịch·thuật (translation; translation studies) — danh·từ: Hoạt·động hoặc lĩnh·vực chuyển một văn·bản hay lời nói từ ngôn·ngữ này sang ngôn·ngữ khác.

4. ngôn·ngữ nguồn (source language) — cụm·danh·từ: Ngôn·ngữ của văn·bản hoặc lời nói được chọn làm nguồn để dịch.

5. ngôn·ngữ đích (target language) — cụm·danh·từ: Ngôn·ngữ mà văn·bản hoặc lời nói được chuyển sang khi dịch.

6. chuyển·ngữ (language transfer; translation) — danh·từ: Việc chuyển nội·dung biểu·đạt từ một ngôn·ngữ sang một ngôn·ngữ khác.

7. trung·thành (faithful; faithful to the original) — tính·từ: Giữ·được nội·dung, ý·nghĩa hoặc tinh·thần của nguyên·bản khi chuyển sang hình·thức khác.

8. trung·thành với nguyên·bản (faithful to the original) — cụm·tính·từ: Giữ·lại tối·đa những đặc·điểm quan·trọng của tác·phẩm gốc trong tiến·trình chuyển·dịch.

9. trải·nghiệm thơ (poetic experience) — danh·từ: Toàn·bộ quá·trình người đọc nghe, đọc, hiểu, cảm·nhận và tương·tác với một bài·thơ.

10. chất·thơ (poetic quality; poetic essence) — danh·từ: Những đặc·điểm tạo·nên tính·chất thơ, bao·gồm âm·thanh, nhịp·điệu, hình·ảnh, cảm·xúc và cách biểu·đạt.

11. âm·nhạc của thơ (musicality of poetry) — danh·từ: Những đặc·điểm về âm·thanh, nhịp·điệu, sự lặp·lại và khoảng·dừng tạo·nên tính·nhạc trong thơ.

12. hình·ảnh (image; imagery) — danh·từ: Hình·tượng hoặc bức·tranh được tạo·ra trong tâm·trí người đọc bằng ngôn·ngữ.

13. cảm·xúc (emotion) — danh·từ: Trạng·thái tình·cảm được khơi·dậy hoặc biểu·đạt qua tác·phẩm.

14. nhịp·điệu (rhythm) — danh·từ: Cách tổ·chức và phân·bố nhịp trong dòng lời nói hoặc thơ.

15. khoảng·lặng (silence; pause) — danh·từ: Khoảng·thời·gian không có lời nói hoặc âm·thanh, có·thể tạo·ra hiệu·ứng về nhịp·điệu và cảm·xúc.

16. dòng·chảy cảm·xúc (emotional flow) — cụm·danh·từ: Sự vận·động liên·tục của cảm·xúc từ một trạng·thái này sang trạng·thái khác trong tác·phẩm.

17. sắc·thái (nuance) — danh·từ: Sự khác·biệt tinh·tế về ý·nghĩa, cảm·xúc hoặc cách biểu·đạt.

18. tinh·thần của nguyên·bản (spirit of the original) — cụm·danh·từ: Những giá·trị, cảm·xúc, tư·tưởng và đặc·điểm cốt·lõi tạo·nên bản·chất của tác·phẩm gốc.

19. hệ·thống ngôn·ngữ (language system) — cụm·danh·từ: Toàn·bộ các thành·phần và quy·tắc tạo·nên một ngôn·ngữ.

20. ngôn·ngữ đích (target language) — cụm·danh·từ: Ngôn·ngữ tiếp·nhận nội·dung được chuyển·dịch.

21. tái·hiện (recreate; re-present) — động·từ: Làm cho một hình·ảnh, trạng·thái hoặc hiệu·ứng xuất·hiện trở·lại trong một hình·thức khác.

22. cốt·lõi (core; essence) — danh·từ: Phần quan·trọng nhất tạo·nên bản·chất của một vấn·đề hoặc tác·phẩm.

23. nghệ·thuật (art) — danh·từ: Hoạt·động sáng·tạo nhằm tạo·ra những giá·trị thẩm·mỹ và biểu·đạt kinh·nghiệm của con·người.

24. thẩm·mỹ (aesthetic) — tính·từ: Thuộc về vẻ đẹp, giá·trị nghệ·thuật và sự cảm·thụ cái đẹp.

25. chuyển·dịch (translate; transfer) — động·từ: Chuyển một nội·dung từ ngôn·ngữ nguồn sang ngôn·ngữ đích.

X. Phân·tích diễn·ngôn: Từ “Ta” đến “Đôi ta”

26. diễn·ngôn (discourse) — danh·từ: Ngôn·ngữ được sử·dụng trong một ngữ·cảnh cụ·thể và được xem xét như một chỉnh·thể có cấu·trúc và ý·nghĩa.

27. phân·tích diễn·ngôn (discourse analysis) — cụm·danh·từ: Việc nghiên·cứu cách ngôn·ngữ được tổ·chức, sử·dụng và tạo·nghĩa trong một văn·bản hoặc ngữ·cảnh.

28. chủ·thể (subject; agent) — danh·từ: Người, nhóm người hoặc thực·thể giữ vai·trò trung·tâm trong một hành·động, phát·ngôn hoặc diễn·ngôn.

29. chủ·thể đơn (singular subject; individual subject) — cụm·danh·từ: Chủ·thể được biểu·thị như một cá·nhân hoặc một đơn·vị riêng·lẻ.

30. chủ·thể chung (shared subject; collective subject) — cụm·danh·từ: Chủ·thể bao·gồm từ hai cá·nhân trở·lên và được biểu·thị như một đơn·vị chung.

31. đại·từ (pronoun) — danh·từ: Từ được dùng để thay·thế hoặc đại·diện cho danh·từ hoặc một thực·thể đã được xác·định trong diễn·ngôn.

32. xưng·hô (address; address terms) — động·từ: Cách sử·dụng từ hoặc đại·từ để gọi mình và gọi người khác trong giao·tiếp.

33. quan·hệ (relationship; relation) — danh·từ: Mối liên·hệ giữa hai hoặc nhiều người, sự·vật hoặc khái·niệm.

34. quan·hệ giữa người nói và người nghe (speaker-hearer relationship) — cụm·danh·từ: Mối·quan·hệ được thể·hiện hoặc thiết·lập giữa người phát·ngôn và người tiếp·nhận lời nói.

35. tiến·trình (progression; process) — danh·từ: Sự phát·triển hoặc vận·động qua nhiều giai·đoạn.

36. tuyến diễn·ngôn (discourse trajectory) — cụm·danh·từ: Hướng phát·triển của ý·nghĩa, chủ·đề hoặc quan·hệ trong một diễn·ngôn.

37. chuyển·đổi (shift; transition) — danh·từ: Sự thay·đổi từ một trạng·thái, chủ·thể hoặc cách biểu·đạt sang một trạng·thái khác.

38. chuyển từ (shift from) — cụm·danh·từ: Sự thay·đổi từ một đơn·vị, hình·thức hoặc trạng·thái sang đơn·vị khác.

39. cá·nhân (individual) — danh·từ: Một con·người được xem như một đơn·vị riêng·lẻ.

40. đôi (pair; couple) — danh·từ: Hai người hoặc hai sự·vật được xem như một cặp có quan·hệ với nhau.

41. đôi ta (the two of us; we as a couple) — đại·từ/cụm·đại·từ: Cách xưng·hô chỉ hai người cùng được đặt trong một mối·quan·hệ, thường mang sắc·thái thân·mật hoặc trữ·tình.

42. chủ·thể trữ·tình (lyrical subject) — cụm·danh·từ: Người hoặc cái tôi biểu·đạt cảm·xúc, suy·nghĩ và trải·nghiệm trong một tác·phẩm trữ·tình.

43. lập·luận (argumentation; reasoning) — danh·từ: Tiến·trình sử·dụng các ý·tưởng, lý·lẽ hoặc bằng·chứng để dẫn đến một kết·luận.

44. lập·luận trữ·tình (lyrical argumentation) — cụm·danh·từ: Cách xây·dựng và phát·triển một ý·tưởng bằng ngôn·ngữ giàu cảm·xúc và tính·trữ·tình.

45. khẳng·định (affirm; assert) — động·từ: Nêu một điều với ý·nghĩa xác·nhận hoặc cho rằng điều đó là đúng.

46. ý·niệm (concept; notion) — danh·từ: Ý·tưởng hoặc khái·niệm được hình·thành trong tư·duy.

47. trừu·tượng (abstract) — tính·từ: Không có hình·dạng cụ·thể và thường tồn·tại chủ·yếu dưới dạng ý·niệm.

48. hợp·tác (cooperate; collaborate) — động·từ: Cùng làm việc hoặc hành·động để đạt một mục·tiêu chung.

49. nuôi·dưỡng (nurture; foster) — động·từ: Chăm·sóc và tạo·điều·kiện để một điều gì đó phát·triển.

50. xây·dựng (build; construct) — động·từ: Tạo·nên hoặc phát·triển một hệ·thống, mối·quan·hệ, ý·tưởng hoặc cấu·trúc.

XI. Ba lần đọc — Một phương·pháp dạy thơ cho VSL

51. phương·pháp (method; methodology) — danh·từ: Cách thức có·hệ·thống được sử·dụng để thực·hiện một nhiệm·vụ hoặc đạt một mục·tiêu.

52. phương·pháp dạy·học (teaching method) — cụm·danh·từ: Cách thức được tổ·chức có·chủ·đích để giúp người học tiếp·thu kiến·thức hoặc phát·triển kỹ·năng.

53. lần đọc (reading) — cụm·danh·từ: Một lượt đọc một văn·bản với một mục·tiêu nhất·định.

54. đọc để nghe (read to listen) — cụm·động·từ: Đọc hoặc nghe người khác đọc nhằm chú·ý trước hết đến âm·thanh, thanh·điệu và nhịp·điệu.

55. đọc để hiểu (read to understand) — cụm·động·từ: Đọc với mục·tiêu nắm·bắt nội·dung, từ·ngữ và ý·nghĩa của văn·bản.

56. đọc để cảm (read to experience/feel) — cụm·động·từ: Đọc nhằm nhận·biết và cảm·thụ cảm·xúc, hình·ảnh, nhịp·điệu và sắc·thái của tác·phẩm.

57. giải·thích (explain) — động·từ: Làm cho một ý·tưởng, từ·ngữ hoặc vấn·đề trở·nên rõ·ràng và dễ hiểu.

58. phản·ứng (response; reaction) — danh·từ: Cách một người cảm·nhận, suy·nghĩ hoặc hành·động trước một tác·động hay trải·nghiệm.

59. phản·ứng cảm·xúc (emotional response) — cụm·danh·từ: Cảm·xúc hoặc trạng·thái tình·cảm xuất·hiện khi một người tiếp·nhận một tác·phẩm hoặc sự·việc.

60. phản·ứng cá·nhân (personal response) — cụm·danh·từ: Cách một cá·nhân tự·mình cảm·nhận hoặc đánh·giá một tác·phẩm hay trải·nghiệm.

61. mục·tiêu (objective; goal) — danh·từ: Kết·quả hoặc năng·lực mà người học hoặc người dạy hướng·tới.

62. giải·mã (decode) — động·từ: Phân·tích ký·hiệu hoặc thông·tin để hiểu nội·dung được biểu·đạt.

63. vốn Tiếng Việt (Vietnamese proficiency; Vietnamese language knowledge) — cụm·danh·từ: Mức·độ kiến·thức và khả·năng sử·dụng Tiếng Việt mà một người đã tích·lũy.

64. từ·vựng (lexicon) — danh·từ: Toàn·bộ kho hoặc hệ·thống từ và thành·tố từ·vựng của một ngôn·ngữ, lĩnh·vực hoặc nhóm người.

65. nội·dung (content) — danh·từ: Những thông·tin, ý·tưởng và ý·nghĩa được chứa·đựng trong một văn·bản.

66. bài·tập (exercise; assignment) — danh·từ: Hoạt·động được giao nhằm giúp người học luyện·tập hoặc kiểm·tra một kiến·thức hay kỹ·năng.

67. khô·khan (dry; dull) — tính·từ: Thiếu tính·sinh·động, cảm·xúc hoặc sự hấp·dẫn.

68. cảm·thụ (appreciate; experience) — động·từ: Tiếp·nhận và cảm·nhận giá·trị nghệ·thuật, thẩm·mỹ hoặc cảm·xúc của một tác·phẩm.

69. trình·tự (sequence; order) — danh·từ: Thứ·tự mà các bước hoặc sự·việc được sắp·xếp và thực·hiện.

70. giai·đoạn (stage; phase) — danh·từ: Một phần trong một tiến·trình phát·triển hoặc thực·hiện.

XII. Giảng·dạy “cảm·nhận Tiếng Việt”

71. cảm·nhận Tiếng Việt (Vietnamese language appreciation; experiencing Vietnamese) — cụm·danh·từ: Khả·năng nhận·biết, hiểu và cảm·thụ âm·thanh, sắc·thái, nhịp·điệu, ý·nghĩa và cách biểu·đạt của Tiếng Việt.

72. cảm·nhận ngôn·ngữ (language appreciation; linguistic perception) — cụm·danh·từ: Khả·năng nhận·biết và cảm·thụ những đặc·điểm tinh·tế của một ngôn·ngữ.

73. ngôn·ngữ tự·nhiên (natural language) — cụm·danh·từ: Ngôn·ngữ được con·người sử·dụng trong giao·tiếp tự·nhiên, khác với các hệ·thống ngôn·ngữ nhân·tạo.

74. khả·năng (ability; capacity) — danh·từ: Năng·lực thực·hiện một hoạt·động hoặc đạt một kết·quả nhất·định.

75. nhận·biết (recognize; perceive) — động·từ: Nhận·ra hoặc ý·thức được một đặc·điểm, đối·tượng hay sự·khác·biệt.

76. cảm·thụ (appreciate; experience) — động·từ: Cảm·nhận và hiểu giá·trị của một tác·phẩm, ngôn·ngữ hoặc trải·nghiệm.

77. sắc·thái tinh·tế (subtle nuance) — cụm·danh·từ: Sự khác·biệt rất nhỏ nhưng có·ý·nghĩa về ý·nghĩa, cảm·xúc hoặc cách biểu·đạt.

78. cách nói (way of speaking; expression) — cụm·danh·từ: Cách một ý·tưởng hoặc nội·dung được diễn·đạt bằng ngôn·ngữ.

79. cách biểu·đạt (mode of expression; way of expressing) — cụm·danh·từ: Phương·thức sử·dụng ngôn·ngữ để thể·hiện một ý·tưởng, cảm·xúc hoặc thông·tin.

80. ngữ·điệu (intonation) — danh·từ: Sự thay·đổi cao·độ của giọng nói trong tiến·trình phát·ngôn, góp·phần thể·hiện cấu·trúc và thái·độ.

81. trọng·âm (stress) — danh·từ: Mức·độ nổi·bật tương·đối của một âm·tiết hoặc âm·đoạn trong lời nói.

82. âm·tiết (syllable) — danh·từ: Đơn·vị phát·âm trong lời nói, thường có một nguyên·âm làm trung·tâm.

83. thanh·điệu (tone) — danh·từ: Đặc·điểm cao·độ có·tính hệ·thống của âm·tiết, có·thể phân·biệt nghĩa trong Tiếng Việt.

84. nhịp·điệu (rhythm) — danh·từ: Cách tổ·chức và phân·bố các nhịp trong lời nói hoặc thơ.

85. khoảng·dừng (pause) — danh·từ: Khoảng·thời·gian tạm·ngừng trong lời nói hoặc đọc.

86. từ gần·nghĩa (near-synonym; synonym) — danh·từ: Từ có ý·nghĩa giống hoặc gần với một từ khác nhưng có·thể khác về sắc·thái hoặc cách sử·dụng.

87. sắc·thái ngữ·nghĩa (semantic nuance) — cụm·danh·từ: Sự khác·biệt tinh·tế về ý·nghĩa giữa những từ hoặc cách diễn·đạt gần nhau.

88. sắc·thái cảm·xúc (emotional nuance) — cụm·danh·từ: Sự khác·biệt tinh·tế về mức·độ hoặc loại cảm·xúc được biểu·đạt.

89. từ·vựng (lexicon) — danh·từ: Hệ·thống hoặc kho các đơn·vị từ·vựng của một ngôn·ngữ hay lĩnh·vực.

90. ngữ·dụng (pragmatics) — danh·từ: Việc nghiên·cứu cách ngôn·ngữ được sử·dụng và được hiểu trong ngữ·cảnh.

91. văn·hóa (culture) — danh·từ: Tổng·thể những giá·trị, niềm·tin, tập·quán, cách·sống và sản·phẩm tinh·thần của một cộng·đồng.

92. cảm·xúc (emotion) — danh·từ: Trạng·thái tình·cảm được con·người trải·nghiệm hoặc biểu·đạt.

93. cảm·nhận (perceive; experience; feel) — động·từ: Nhận·biết và cảm·thụ một sự·vật, âm·thanh, ý·nghĩa hoặc cảm·xúc.

94. trải·nghiệm (experience) — danh·từ: Những điều một người trực·tiếp cảm·nhận, thực·hiện hoặc trải·qua.

95. tương·tác (interact) — động·từ: Tác·động qua·lại giữa hai hoặc nhiều người, đối·tượng hoặc hệ·thống.

96. tiếp·thu (acquire; absorb) — động·từ: Nhận và lĩnh·hội kiến·thức, kỹ·năng hoặc thông·tin.

97. lĩnh·hội (comprehend; acquire) — động·từ: Tiếp·nhận và hiểu sâu một kiến·thức, kỹ·năng hoặc giá·trị.

98. tinh·tế (subtle; nuanced) — tính·từ: Có sự khác·biệt nhỏ, khó nhận·ra nhưng có·ý·nghĩa.

99. thấu·hiểu (deeply understand) — động·từ: Hiểu một vấn·đề một cách sâu·sắc, bao·gồm cả những sắc·thái và nguyên·nhân bên·trong.

100. sống cùng Tiếng Việt (live with/through Vietnamese) — cụm·động·từ: Trải·nghiệm và sử·dụng Tiếng Việt như một phần của đời·sống, văn·hoá và cảm·nhận cá·nhân, chứ không chỉ học như một môn·học.

Giảng·dạy Thơ Tiếng Việt trong chương·trình VSL— Phần III: ĐỌC, NGHE VÀ CẢM THƠ

Integrating discourse analysis and auditory training to develop deep reading proficiency in advanced language learners.

Từ phân·tích diễn·ngôn đến phương·pháp học Tiếng Việt

Đặng Hải Nguyên.

NỘI·DUNG

9. LÀM THẾ·NÀO ĐỂ MỘT BÀI·THƠ TIẾNG VIỆT VẪN LÀ MỘT BÀI·THƠ TRONG TIẾNG ANH?
10. PHÂN·TÍCH DIỄN·NGÔN: TỪ “TA” ĐẾN “ĐÔI TA”.
11. BA LẦN ĐỌC— MỘT PHƯƠNG·PHÁP DẠY THƠ CHO VSL
12. GIẢNG·DẠY “CẢM·NHẬN TIẾNG VIỆT“

– – o O o – –

9. LÀM THẾ·NÀO ĐỂ MỘT BÀI·THƠ TIẾNG VIỆT VẪN LÀ MỘT BÀI·THƠ TRONG TIẾNG ANH?

Ở Phần II, chúng·ta đã thấy rằng một bài·thơ không chỉ chứa nghĩa.
Bài·thơ trong Tiếng Việt còn có âm·thanh, nhịp·điệu, khoảng·lặng, hình·ảnh và chuyển·động cảm·xúc.
Vì·vậy, khi dịch thơ sang một ngôn·ngữ khác, câu·hỏi quan·trọng không nên chỉ là:

“Dịch đúng nghĩa chưa?”

Mà còn phải là:
“Bài·thơ có còn là một bài·thơ hay đã trở·thành một đoạn văn?”
Đây là một vấn·đề đặc·biệt quan·trọng trong việc giảng·dạy VSL (Vietnamese as a Second Language, Tiếng Việt như một Ngôn·ngữ Thứ hai).

Một bản dịch có·thể rất chính·xác về thông·tin nhưng vẫn làm mất đi chất·thơ.
Ví·dụ, câu:
Anh mong…
có·thể được diễn·đạt bằng một câu Tiếng Anh đầy·đủ về ngữ·pháp như:
I hope that the two of us will always be together.
Câu dịch này truyền·đạt được ý·nghĩa.
Nhưng nó đã làm mất đi sự ngập·ngừng của “Anh mong…”.
Nguyên·bản không nói ngay toàn·bộ điều người nói mong·muốn.
Nó để một khoảng·trống.
Khoảng·trống ấy cho phép cảm·xúc xuất·hiện.
Vì·thế, dịch thơ không nên được hiểu đơn·giản là chuyển từng từ, từ ngôn·ngữ nguồn sang ngôn·ngữ đích.

Dịch thơ là một tiến·trình tái·tạo trải·nghiệm thơ trong một hệ·thống ngôn·ngữ khác.
Tiếng Anh không thể sao·chép toàn·bộ âm·nhạc của Tiếng Việt.
Nhưng người dịch có·thể tìm một cách khác để tạo·ra âm·nhạc trong Tiếng Anh.
Đó là lý·do có·thể xem dịch thơ như một hình·thức tái·sáng·tạo thơ.
Trung·thành với bài·thơ không chỉ có·nghĩa là trung·thành với từng từ.
Trung·thành còn là giữ·được hình·ảnh, cảm·xúc, nhịp·điệu, sự im·lặng và hướng·chuyển của bài·thơ.

Đối với người học VSL, sự so·sánh này còn có một giá·trị đặc·biệt.
Khi đặt nguyên·bản bên cạnh bản dịch, học·sinh có·thể nhìn thấy điều gì thuộc về bản·chất của Tiếng Việt.
Các em có·thể nhận·ra rằng có những điều bản dịch giải·thích rất tốt, nhưng cũng có những điều chỉ có·thể được nghe trong nguyên·bản.
Đây chính là lúc dịch·thuật trở·thành một công·cụ để học ngôn·ngữ.

10. PHÂN·TÍCH DIỄN·NGÔN: TỪ “TA” ĐẾN “ĐÔI TA”.

Bài·thơ “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT” còn cho chúng·ta một cơ·hội đặc·biệt để quan·sát cách diễn·ngôn thay·đổi theo tiến·trình của bài·thơ.
Ngay từ đầu, chủ·thể được đặt trong một trạng·thái có·vẻ như đơn·độc:
Nhưng ta không một mình,
đứng cô·đơn, cô·độc!
Ở đây, “ta” là một chủ·thể đơn.
Nhưng bài·thơ không dừng ở “ta”.
Nó chuyển sang:
Đôi ta luôn có nhau,
Sự thay·đổi từ “ta” → “đôi ta” rất ngắn về mặt hình·thức nhưng quan·trọng về mặt diễn·ngôn.
“Ta” có·thể đại·diện cho một cá·nhân.
“Đôi ta” tạo·ra một chủ·thể gồm hai người.
Từ đó, toàn·bộ hướng·phát·triển của bài·thơ cũng thay·đổi.
nắm tay,
chung sức,
vun·bồi…

Đây không còn là câu·chuyện của một người đơn·độc.
Nó trở·thành một tiến·trình cùng·nhau.
Nếu quan·sát toàn·bộ bài·thơ, chúng·ta có·thể thấy một tuyến diễn·ngôn:

độc·lập → không một mình → không cô·đơn → có nhau → nắm tay → chung sức → vun·bồi → mơ·ước → hạnh·phúc.

Đây là một tiến·trình rất đáng·chú·ý.
Tình·yêu trong bài·thơ không chỉ được định·nghĩa bằng một cảm·xúc.
Nó được xây·dựng bằng hành·động.
“Nắm tay” là sự gần·gũi.
“Chung sức” là sự hợp·tác.
“Vun·bồi” là sự chăm·sóc lâu·dài.
Vì·vậy, câu:
Tình·yêu là có thật,
không xuất·hiện như một lời khẳng·định hoàn·toàn độc·lập.
Nó là kết·quả của cả một chuỗi diễn·ngôn đã được xây·dựng trước đó.
Bài·thơ dường·như đang lập·luận bằng ngôn·ngữ trữ·tình:

Nếu hai người có nhau, cùng nắm tay, cùng chung sức và cùng vun·bồi, thì tình·yêu không còn là một ý·niệm trừu·tượng. Nó trở·thành một điều có·thật trong đời·sống.

Đây là điểm mà phân·tích diễn·ngôn có·thể trở·thành một phương·pháp dạy Tiếng Việt.
Người học không chỉ hỏi:
“Từ này nghĩa là gì?”
Mà còn hỏi:
“Từ này làm gì trong bài·thơ?”
Đó là bước chuyển từ học từ·vựng sang học cách ngôn·ngữ tạo·nghĩa.

11. BA LẦN ĐỌC— MỘT PHƯƠNG·PHÁP DẠY THƠ CHO VSL
Nếu mục·tiêu là giúp học·sinh đi từ hiểu đến cảm, chúng ta cần một phương·pháp đọc có·trình·tự.
Có·thể bắt đầu bằng ba lần đọc.

1. Lần đọc thứ nhất: Đọc để nghe
Ở lần đầu·tiên, học·sinh chưa cần phân·tích.
Các em chỉ nghe giáo·viên đọc hoặc nghe một bản ngâm·đọc phù·hợp.
Mục·tiêu là làm quen với:

  • âm·thanh;
  • thanh·điệu;
  • nhịp·điệu;
  • tốc·độ;
  • sự ngắt·quãng;
  • dấu câu.

Điều quan·trọng là học·sinh nghe Tiếng Việt trước khi cố·gắng giải·mã Tiếng Việt.
Đây là bước rất tự·nhiên trong việc học một ngôn·ngữ.
Trẻ em nghe trước khi nói.
Người học ngoại·ngữ cũng cần một khoảng·thời·gian để nghe trước khi phân·tích.

2. Lần đọc thứ hai: Đọc để hiểu
Sau khi đã nghe, học·sinh bắt đầu khám·phá nghĩa.
Giáo·viên có·thể giải·thích từ·vựng, cấu·trúc câu và hình·ảnh.
Ví·dụ:

  • cô·đơn;
  • cô·độc;
  • chơi·vơi;
  • vun·bồi;
  • chia·phôi;
  • chung·đôi.

Ở giai·đoạn này, bản dịch Tiếng Anh có·thể được sử·dụng.
Nhưng bản dịch vẫn là phương·tiện hỗ·trợ.
Mục·tiêu là giúp học·sinh quay trở·lại nguyên·bản với một mức·độ hiểu sâu hơn.

3. Lần đọc thứ ba: Đọc để cảm

Đây là bước quan·trọng nhất, nhưng cũng khó nhất.

Học·sinh được mời gọi đọc lại bài·thơ sau khi đã hiểu từ·ngữ và nội·dung.
Lúc này, giáo·viên có·thể hỏi:
Câu nào khiến em chú·ý nhất?

  • Em cảm·thấy gì khi nghe “Anh mong…”?
  • Vì·sao tác·giả dùng “đôi ta” thay vì chỉ nói “ta”?
  • Dấu·chấm·lửng tạo·ra cảm·giác gì?
  • “Chơi·vơi” khác gì với “cô·đơn”?
  • Vì·sao bài·thơ kết·thúc bằng “vun·bồi hạnh·phúc”?

Những câu·hỏi này không có·nghĩa là buộc học·sinh phải đưa·ra một “đáp·án văn·học” duy·nhất.
Mục·tiêu là giúp các em hình·thành khả·năng cảm·nhận ngôn·ngữ.

Ba lần đọc vì·thế tạo·ra một tiến·trình:
Nghe → Hiểu → Cảm.
Đó không chỉ là một phương·pháp dạy thơ.
Đó còn có·thể là một phương·pháp học Tiếng Việt.

12. GIẢNG·DẠY “CẢM·NHẬN TIẾNG VIỆT“

Có·một khoảng·cách rất lớn giữa việc biết một ngôn·ngữ và cảm·nhận một ngôn·ngữ.

Một người học có·thể biết rất nhiều từ·ngữ (words) Tiếng Việt.
Họ có·thể hiểu ngữ·pháp.
Họ có·thể đọc một đoạn văn và dịch được sang Tiếng Anh.
Nhưng điều đó chưa chắc có·nghĩa là họ đã cảm·nhận được Tiếng Việt.

“Cảm·nhận Tiếng Việt” ở đây không nên được hiểu như một khái·niệm quá trừu·tượng.
Nó có·thể bắt đầu từ những điều rất cụ·thể:
Nghe một thanh·điệu.
Nhận·ra một nhịp·điệu.
Cảm·thấy sự khác·biệt giữa hai từ gần·nghĩa.
Nhận·ra một khoảng·lặng.
Hiểu tại·sao một từ được đặt ở vị·trí ấy.
Nhận·biết một cách xưng·hô có·thể thay·đổi quan·hệ giữa những người nói.
Và cuối·cùng, hiểu rằng cùng một nội·dung có·thể được nói theo nhiều cách khác·nhau, nhưng mỗi cách lại tạo·ra một sắc·thái khác·nhau.

Thơ là một nơi đặc·biệt thuận·lợi để phát·triển khả·năng này vì thơ tập·trung rất nhiều đặc·điểm của ngôn·ngữ trong một không·gian ngắn.

Một bài·thơ có·thể đồng·thời cho học·sinh học:

từ·vựng + phát·âm + thanh·điệu + nhịp·điệu + ngữ·pháp + ngữ·nghĩa + ngữ·dụng + hình·ảnh + cảm·xúc + văn·hóa.

Đó là lý·do thơ có·thể trở·thành một “phòng·thí·nghiệm” đặc·biệt cho VSL.

Nhưng giáo·viên cũng cần tránh một thái·cực khác.
Không phải bài·thơ nào cũng cần được phân·tích đến tận cùng về ngữ·pháp.
Nếu học·sinh vừa nghe một bài·thơ đã phải xác·định ngay chủ·ngữ, vị·ngữ, phép·ẩn·dụ, trường·nghĩa, hàm·ý và cấu·trúc diễn·ngôn, thì thơ rất dễ trở·thành một bài·tập ngữ·pháp khô·khan.

Vì·vậy:

Phân·tích phải phục·vụ cảm·nhận.

Đây có·thể là một nguyên·tắc quan·trọng của giảng·dạy thơ trong VSL.
Học·sinh cần có·cơ·hội nghe trước khi phân·tích.
Cảm trước khi giải·thích.
Và được tự·do hình·thành phản·ứng của mình trước khi nghe giáo·viên đưa·ra một cách hiểu.
Khi làm được điều đó, bài·thơ không còn chỉ là một văn·bản để học.
Nó trở·thành một trải·nghiệm ngôn·ngữ.

Và đó chính là điều mà một chương·trình VSL nên hướng·tới: không chỉ giúp người học sử·dụng Tiếng Việt, mà từng·bước giúp họ nghe được, hiểu được và cảm được Tiếng Việt.

Từ đây, câu·hỏi cuối·cùng xuất·hiện:

Nếu thơ có·thể được dùng để dạy Tiếng Việt, thì dạy thơ cho những trình·độ khác·nhau như thế·nào?

Mời quý·vị và các bạn xem tiếp phần IV

Phần IV: DẠY THƠ TIẾNG VIỆT CHO CHƯƠNG·TRÌNH VSL — Từ Cấp 2, Cấp 3 đến Đại·học.

13. Vai·trò của bản dịch trong lớp VSL
14. Từ học ngôn·ngữ đến cảm·nhận bản·sắc
15. Kết·luận

– – o O o – –

CÁC KHÁI·NIỆM TRỌNG·TÂM CỦA PHẦN III

1. Nghe → Hiểu → Cảm

Nghe (listen): Tiếp·nhận âm·thanh và chú·ý đến cách Tiếng Việt được phát·ra.
Hiểu (understand): Nắm·được từ·ngữ, cấu·trúc và nội·dung.
Cảm (experience/feel): Nhận·biết và cảm·thụ sắc·thái, nhịp·điệu, hình·ảnh và cảm·xúc.

Đây là ba bước tạo·thành một tiến·trình học thơ:

Nghe → Hiểu → Cảm

2. Phân·tích diễn·ngôn

Phân·tích diễn·ngôn (discourse analysis): Nghiên·cứu cách ngôn·ngữ được tổ·chức, sử·dụng và tạo·nghĩa trong một văn·bản hoặc ngữ·cảnh cụ·thể.

Trong bài·thơ “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT”, phân·tích diễn·ngôn giúp người học quan·sát sự chuyển·đổi:
ta → đôi ta

và từ đó khám·phá sự chuyển·đổi:
cá·nhân → quan·hệ → chủ·thể chung → hành·động chung → hạnh·phúc chung

3. Tái·tạo thơ

Tái·tạo thơ (poetic recreation): Chuyển một bài·thơ sang ngôn·ngữ khác bằng cách cố·gắng tái·hiện không chỉ nội·dung mà còn hình·ảnh, nhịp·điệu, cảm·xúc, khoảng·lặng và chất·thơ.

Điểm quan·trọng:

Dịch thơ không chỉ là chuyển nghĩa; dịch thơ là tái·tạo trải·nghiệm thơ trong ngôn·ngữ đích.

4. Cảm·nhận Tiếng Việt

Cảm·nhận Tiếng Việt (Vietnamese language appreciation): Khả·năng nhận·biết, hiểu và cảm·thụ những đặc·điểm tinh·tế của Tiếng Việt qua âm·thanh, thanh·điệu, nhịp·điệu, từ·ngữ, sắc·thái, ngữ·điệu, hình·ảnh, ngữ·cảnh và văn·hoá.

Đây là một trong những khái·niệm trung·tâm của toàn·bộ loạt bài.

SƠ·ĐỒ THUẬT·NGỮ PHẦN III

Bài·thơ
↓
Nghe
↓
Đọc
↓
Hiểu
↓
Phân·tích
↓
Cảm·nhận
↓
Trải·nghiệm Tiếng Việt

Và ở cấp·độ cao hơn:

Ngôn·ngữ → Diễn·ngôn → Văn·hoá → Bản·sắc

GHI·CHÚ THUẬT·NGỮ

Trong Phần III, một số thuật·ngữ có·thể được xem là thuật·ngữ trọng·tâm của dự·án, thay vì chỉ là từ·vựng dành cho người học:

  1. phân·tích diễn·ngôn (discourse analysis)
  2. diễn·ngôn (discourse)
  3. tái·tạo thơ (poetic recreation)
  4. tái·sáng·tạo (creative recreation)
  5. trải·nghiệm thơ (poetic experience)
  6. cảm·nhận Tiếng Việt (Vietnamese language appreciation)
  7. lập·luận trữ·tình (lyrical argumentation)
  8. chủ·thể trữ·tình (lyrical subject)
  9. tuyến diễn·ngôn (discourse trajectory)
  10. cảm·nhận ngôn·ngữ (language appreciation/linguistic perception)

Đặc·biệt, “cảm·nhận Tiếng Việt” có·thể được xem là khái·niệm kết·nối giữa ba lĩnh·vực:

ngôn·ngữ + văn·học + giảng·dạy VSL

Nó giúp loạt bài vượt qua sự phân·chia đơn·giản giữa “học ngôn·ngữ” và “học văn·học”.

Mục·tiêu không chỉ là:

biết Tiếng Việt

mà còn:

hiểu Tiếng Việt → nghe Tiếng Việt → cảm·nhận Tiếng Việt → sống cùng Tiếng Việt.

– – o O o – –
Ngữ·vựng của bài·viết: Giảng·dạy Thơ Tiếng Việt— ĐỌC, NGHE VÀ CẢM THƠ
( ← Xin vui·lòng nhấp·chuột để xem tiếp.)

Ngữ·vựng cho Bài·viết: TỪ NGHĨA ĐẾN CHẤT·THƠ

“TỪ NGHĨA ĐẾN CHẤT·THƠ” — Khi thơ Tiếng Việt được dịch sang Tiếng Anh

I. Lời Giới·thiệu & Cơ·sở·lý·luận Sư·phạm (Pedagogical Rationale)

Phần này cung·cấp một hệ·thống ngữ·vựng (vocabulary) và từ·vựng (lexicon) chặt·chẽ, theo·dõi tiến·trình chuyển·hoá một bài·thơ Tiếng Việt từ một văn·bản thô thành một công·cụ giảng·dạy tích·cực. Bằng cách phân·tích các yếu·tố cấu·trúc—bao·gồm các đặc·tính ngữ·âm như thanh·điệu và nhịp·điệu, tính chất·nhạc trong cấu·trúc của dấu câu, cùng động·lực ngôn·ngữ giữa văn·bản nguồn và bản·dịch đích—khung tài·liệu này trang·bị cho giáo·viên và học·viên cao·cấp những thuật·ngữ rõ·ràng cần·thiết để phân·tích diễn·ngôn thơ-ca Tiếng Việt. Nhìn một·cách tổng·thể, các thuật·ngữ chuẩn·hoá này đóng vai·trò như một cây·cầu tri·thức, chuyển trọng·tâm lớp·học từ việc giải·mã thụ·động sang một trải·nghiệm thực·tế, sống·động về nghệ·thuật văn·học Việt Nam.

Tài·liệu chuẩn·hoá Thuật·ngữ — PHẦN II: Từ Nghĩa đến Chất·thơ đóng vai·trò như một khung sư·phạm song·ngữ được thiết·kế chuyên·biệt cho việc giảng·dạy Tiếng Việt như một Ngôn·ngữ Thứ hai (VSL, Vietnamese as a Second Language) thông·qua lăng·kính phân·tích văn·học. Khi vượt qua ranh·giới của việc dịch nghĩa đơn·thuần, người học ngôn·ngữ thường gặp phải một khoảng·trống diễn·dịch giữa ngữ·nghĩa cốt·lõi và bản·chất trữ·tình của thơ-ca.

II. Ngữ·vựng (Vocabulary)

V. KHI BÀI·THƠ TRỞ·THÀNH BÀI·HỌC TIẾNG VIỆT

  1. bài·thơ (danh·từ; poem): Tác·phẩm văn·học được viết bằng những dòng thơ, thường có nhịp·điệu và hình·ảnh.
  2. bài·học (danh·từ; lesson): Nội·dung được dùng để giảng·dạy hoặc học·tập nhằm đạt một mục·tiêu nhất·định.
  3. ngôn·ngữ (danh·từ; language): Hệ·thống âm·thanh, từ·ngữ và quy·tắc được con·người sử·dụng để giao·tiếp và biểu·đạt tư·tưởng, tình·cảm.
  4. ngữ·vựng (danh·từ; vocabulary): Tập·hợp những từ·ngữ được sử·dụng trong một ngôn·ngữ hoặc bởi một người, một nhóm người.
  1. ngữ·pháp (danh·từ; grammar): Hệ·thống quy·tắc chi·phối cách kết·hợp và sử·dụng từ·ngữ để tạo·thành câu.
  2. ngữ·nghĩa (danh·từ; semantics): Ngành nghiên·cứu về ý·nghĩa của từ·ngữ, câu và các đơn·vị ngôn·ngữ.
  3. ngữ·dụng (danh·từ; pragmatics): Ngành nghiên·cứu cách ngôn·ngữ được sử·dụng và được hiểu trong ngữ·cảnh giao·tiếp.
  4. phát·âm (danh·từ; pronunciation): Cách một âm, một từ hoặc một câu được tạo·ra và phát·ra bằng lời·nói.
  5. thanh·điệu (danh·từ; tone): Đặc·điểm cao·độ của giọng nói có·thể góp·phần phân·biệt ý·nghĩa của các âm·tiết trong Tiếng Việt.
  6. nhịp·điệu (danh·từ; rhythm): Sự sắp·xếp và lặp·lại có·tính quy·luật của các đơn·vị âm·thanh hoặc nhịp trong lời·nói và thơ.
  7. âm·thanh (danh·từ; sound): Hiện·tượng vật·lý được tạo·ra bởi dao·động và được tai người tiếp·nhận.
  8. âm·tiết (danh·từ; syllable): Đơn·vị phát·âm thường được tạo·thành bởi một trung·tâm nguyên·âm cùng các thành·phần phụ·âm đi·kèm.
  9. sắc·thái (danh·từ; nuance): Sự khác·biệt tinh·tế về ý·nghĩa, cảm·xúc hoặc cách biểu·đạt giữa những từ·ngữ hoặc cách nói gần·nhau.
  10. ngữ·cảnh (danh·từ; context): Hoàn·cảnh và những yếu·tố xung·quanh giúp xác·định hoặc làm rõ ý·nghĩa của một lời·nói hay văn·bản.
  11. đơn·vị (danh·từ; unit): Một thành·phần được xem như một chỉnh·thể trong một hệ·thống.
  12. kết·hợp (động·từ; combine): Gắn hoặc đặt nhiều thành·phần cùng·nhau để tạo·thành một cấu·trúc hay chỉnh·thể.
  13. từ·ngữ (danh·từ; words and expressions): Những đơn·vị từ·vựng được dùng để biểu·đạt ý·nghĩa.
  14. trạng·thái (danh·từ; state; condition): Tình·trạng hoặc hoàn·cảnh mà một người, một sự·vật hay một sự·việc đang ở trong đó.
  15. hành·động (danh·từ; action): Việc thực·hiện một hoạt·động có chủ·ý.
  16. tiến·trình (danh·từ; process): Sự vận·động hoặc phát·triển diễn·ra theo một chuỗi giai·đoạn.
  17. biểu·thị (động·từ; indicate; signify): Thể·hiện hoặc làm cho một ý·nghĩa, trạng·thái hay đặc·điểm trở·nên có·thể nhận·biết.
  18. ý·nghĩa (danh·từ; meaning): Nội·dung mà một từ·ngữ, câu, hành·động hoặc sự·việc biểu·đạt.
  19. chuỗi (danh·từ; sequence; chain): Tập·hợp những thành·phần được nối·tiếp nhau theo một trật·tự nhất·định.
  20. phát·triển (động·từ; develop): Trở·nên đầy·đủ, phong·phú hoặc tiến·triển hơn theo thời·gian.
  21. rời·rạc (tính·từ; disconnected; isolated): Không có sự liên·kết chặt·chẽ hoặc không tạo·thành một chỉnh·thể thống·nhất.
  22. chỉnh·thể (danh·từ; whole; integrated whole): Một hệ·thống hoặc cấu·trúc được xem như một thể·thống·nhất gồm nhiều thành·phần liên·kết với nhau.
  23. phòng·thí·nghiệm (danh·từ; laboratory): Nơi hoặc môi·trường được dùng để tiến·hành thí·nghiệm và quan·sát.
  24. khai·thác (động·từ; explore; make use of): Tìm·hiểu và sử·dụng những giá·trị hoặc khả·năng có·sẵn của một đối·tượng.
  25. lựa·chọn (động·từ; select; choose): Chọn một hoặc một số đối·tượng trong nhiều khả·năng khác·nhau.
  26. tiếp·cận (động·từ; approach; access): Tìm·cách đến gần, tìm·hiểu hoặc sử·dụng một đối·tượng hay vấn·đề.

VI. ĐỌC BÀI·THƠ KHÔNG CHỈ BẰNG MẮT

  1. đọc (động·từ; read): Tiếp·nhận và giải·mã nội·dung của chữ·viết hoặc văn·bản.
  2. nghe (động·từ; listen; hear): Tiếp·nhận âm·thanh bằng thính·giác; chú·ý để hiểu điều được nói hoặc đọc.
  3. tiếp·nhận (động·từ; receive; perceive): Nhận và xử·lý thông·tin, tín·hiệu hoặc cảm·giác từ một nguồn nào đó.
  4. thính·giác (danh·từ; auditory sense; hearing): Khả·năng tiếp·nhận âm·thanh bằng tai.
  5. thị·giác (danh·từ; visual sense; vision): Khả·năng tiếp·nhận hình·ảnh và thông·tin bằng mắt.
  6. dòng thơ (danh·từ; poetic line): Một dòng được tạo·thành trong văn·bản thơ.
  7. lời·nói (danh·từ; speech; utterance): Điều được nói ra bằng ngôn·ngữ.
  8. lời·thơ (danh·từ; poetic language): Ngôn·ngữ được sử·dụng trong thơ để biểu·đạt hình·ảnh, ý·nghĩa và cảm·xúc.
  9. âm·hưởng (danh·từ; resonance; sonority): Ấn·tượng về âm·thanh và sự ngân·vang được tạo·ra bởi lời·nói hoặc văn·bản.
  10. nhịp (danh·từ; rhythm; beat): Khoảng·cách và sự phân·bố của những điểm ngắt hoặc trọng·điểm trong dòng lời·nói hay dòng thơ.
  11. nhịp·điệu (danh·từ; rhythm): Sự tổ·chức nhịp một cách có·tính·hệ·thống trong lời·nói, thơ hoặc âm·nhạc.
  12. dòng·chảy (danh·từ; flow): Sự vận·động liên·tục của âm·thanh, ý·nghĩa hoặc cảm·xúc.
  13. ngắt·quãng (động·từ; pause; interrupt): Tạm·dừng hoặc làm gián·đoạn sự liên·tục của lời·nói hay dòng âm·thanh.
  14. khoảng·lặng (danh·từ; silence; pause): Khoảng·thời·gian không có lời·nói hoặc âm·thanh, thường tạo·ra một hiệu·ứng biểu·đạt.
  15. hơi·thở (danh·từ; breath): Luồng không·khí được hít vào và thở ra; trong đọc thơ, có·thể liên·quan đến cách ngắt nhịp và tạo·âm·hưởng.
  16. ngân·dài (động·từ; prolong; sustain): Kéo dài âm·thanh hoặc giọng đọc trong một khoảng·thời·gian.
  17. ngập·ngừng (động·từ; hesitate): Dừng hoặc chậm·lại vì chưa quyết·định, chưa biết nói gì hoặc do cảm·xúc.
  18. chuyển·động (danh·từ; movement): Sự thay·đổi hoặc vận·động từ một trạng·thái, vị·trí hay cảm·xúc sang trạng·thái khác.
  19. trữ·tình (tính·từ; lyrical): Có·tính biểu·đạt tình·cảm, tâm·trạng và cảm·xúc cá·nhân một cách giàu·cảm·xúc.
  20. cảm·xúc (danh·từ; emotion; feeling): Trạng·thái tình·cảm của con·người trước một người, sự·vật hoặc sự·việc.
  21. giải·mã (động·từ; decode): Phân·tích và hiểu một hệ·thống ký·hiệu hoặc tín·hiệu để tìm·ra nội·dung.
  22. trải·nghiệm (danh·từ; experience): Những điều một người trực·tiếp cảm·nhận, thực·hiện hoặc trải·qua.
  23. cảm·nhận (động·từ; perceive; feel): Nhận·biết và cảm·thụ một sự·vật, âm·thanh, ý·nghĩa hoặc cảm·xúc bằng giác·quan và tâm·trí.
  24. chất·thơ (danh·từ; poetic quality; poetic essence): Những đặc·điểm tạo·nên vẻ đẹp, âm·hưởng, cảm·xúc và tính·chất nghệ·thuật của thơ.
  25. ý·niệm (danh·từ; concept; notion): Ý·tưởng hoặc khái·niệm được hình·thành trong tư·duy về một đối·tượng hay vấn·đề.
  26. ý·niệm trữ·tình (danh·từ; lyrical idea): Ý·tưởng hoặc cảm·nhận được biểu·đạt bằng hình· thức giàu tính·trữ·tình.

VII. DẤU CÂU — MỘT PHẦN CỦA CHẤT·NHẠC

  1. dấu câu (danh·từ; punctuation mark): Ký·hiệu được dùng trong văn·bản để phân·chia, tổ·chức hoặc biểu·đị quan·hệ giữa các thành·phần của câu và văn·bản.
  2. dấu chấm·lửng (danh·từ; ellipsis): Dấu câu gồm ba dấu chấm liên·tiếp, thường biểu·thị sự bỏ·dở, ngập·ngừng, kéo·dài hoặc một khoảng·lặng trong lời·nói.
  3. dấu phẩy (danh·từ; comma): Dấu câu dùng để phân·cách các thành·phần nhất·định trong câu hoặc tạo·ra một điểm ngắt ngắn.
  4. khoảng·dừng (danh·từ; pause): Khoảng·thời·gian tạm·ngừng trong lời·nói hoặc dòng đọc.
  5. ngắt câu (động·từ; pause at a sentence boundary): Tạm·dừng lời·nói hoặc dòng đọc tại một vị·trí được xác·định bởi cấu·trúc câu hoặc dấu câu.
  6. ngắt nhịp (động·từ; pause according to rhythm): Tạo khoảng·dừng theo cấu·trúc nhịp của câu hoặc dòng thơ.
  7. tiết·tấu (danh·từ; tempo; cadence): Cách phân·bố nhanh, chậm và nhịp của âm·thanh trong lời·nói, thơ hoặc âm·nhạc.
  8. chất·nhạc (danh·từ; musical quality): Đặc·tính tạo·ra cảm·giác về âm·nhạc, nhịp·điệu và sự ngân·vang trong một tác·phẩm.
  9. âm·nhạc (danh·từ; music): Nghệ·thuật tổ·chức âm·thanh theo nhịp, giai·điệu và các yếu·tố âm·nhạc khác.
  10. khoảng·trống (danh·từ; gap; space): Phần không được lấp·đầy trong một không·gian hoặc phần nội·dung được để mở.
  11. bỏ·dở (động·từ; leave unfinished; trail off): Không hoàn·tất một lời·nói, hành·động hoặc ý·tưởng.
  12. chờ·đợi (động·từ; wait; anticipation): Ở trong trạng·thái mong một người, một sự·việc hoặc một điều gì đó xảy·ra.
  13. dẫn·dắt (động·từ; guide; lead): Định·hướng sự chú·ý, suy·nghĩ hoặc cảm·xúc theo một hướng nhất·định.
  14. tốc·độ (danh·từ; pace; speed): Mức·độ nhanh hoặc chậm của một hoạt·động, lời·nói hoặc dòng đọc.
  15. hiệu·ứng (danh·từ; effect): Kết·quả hoặc tác·động được tạo·ra bởi một yếu·tố hay hành·động.
  16. biểu·đạt (động·từ; express; convey): Dùng ngôn·ngữ, hình·ảnh, âm·thanh hoặc hình·thức khác để thể·hiện một ý·tưởng hay cảm·xúc.
  17. thể·hiện (động·từ; express; show): Làm cho một đặc·điểm, ý·nghĩa hoặc cảm·xúc được nhận·ra.
  18. ngữ·pháp (danh·từ; grammar): Hệ·thống quy·tắc tổ·chức từ·ngữ và câu trong một ngôn·ngữ.
  19. chính·tả (danh·từ; orthography; spelling): Hệ·thống quy·tắc về cách viết đúng từ·ngữ trong một ngôn·ngữ.
  20. khoảng·lặng (danh·từ; silence; pause): Sự tạm·vắng âm·thanh có·thể tạo·ra tác·động về nhịp·điệu hoặc cảm·xúc.
  21. ngân·vang (động·từ; resonate; reverberate): Phát·ra hoặc kéo dài âm·thanh tạo·nên cảm·giác vang·vọng.
  22. cảm·giác (danh·từ; sensation; feeling): Ấn·tượng hoặc trạng·thái được nhận·biết bằng giác·quan hoặc tâm·trạng.

VIII. TẠI·SAO KHÔNG CHỈ DẠY BẢN DỊCH?

  1. bản·dịch (danh·từ; translation): Văn·bản được chuyển từ một ngôn·ngữ sang một ngôn·ngữ khác.
  2. dịch (động·từ; translate): Chuyển nội·dung của một văn·bản hoặc lời·nói từ ngôn·ngữ này sang ngôn·ngữ khác.
  3. nguyên·bản (danh·từ; original text): Văn·bản gốc được tạo·ra bằng ngôn·ngữ ban·đầu, trước khi được dịch hoặc chuyển·đổi.
  4. ngôn·ngữ nguồn (danh·từ; source language): Ngôn·ngữ của văn·bản hoặc lời·nói được dùng làm nguồn để dịch.
  5. ngôn·ngữ đích (danh·từ; target language): Ngôn·ngữ mà văn·bản hoặc lời·nói được dịch sang.
  6. nội·dung (danh·từ; content): Những thông·tin, ý·tưởng và ý·nghĩa được chứa·đựng trong một văn·bản hoặc lời·nói.
  7. chuyển·tải (động·từ; convey; transmit): Truyền đạt một nội·dung, ý·nghĩa hoặc cảm·xúc từ nơi này sang nơi khác hoặc từ ngôn·ngữ này sang ngôn·ngữ khác.
  8. tương·đương (tính·từ; equivalent): Có giá·trị, chức·năng hoặc ý·nghĩa tương·ứng với một đối·tượng khác.
  9. sắc·thái (danh·từ; nuance): Sự khách·biệt tinh·tế về ý·nghĩa, cảm·xúc hoặc cách biểu·đạt.
  10. đối·chiếu (động·từ; compare; contrast): Đặt hai hoặc nhiều đối·tượng cạnh nhau để nhận·ra điểm giống và khác.
  11. so·sánh (động·từ; compare): Xem·xét hai hoặc nhiều đối·tượng để nhận·ra sự giống·nhau hoặc khác·nhau.
  12. trung·thành (tính·từ; faithful to the original): Giữ·được nội·dung, ý·nghĩa hoặc tinh· thần của nguyên·bản khi chuyển·đổi sang hình·thức khác.
  13. chuyển·đổi (động·từ; transform; convert): Làm cho một đối·tượng hoặc hình·thức thay·đổi sang dạng khác.
  14. hệ·thống (danh·từ; system): Tập·hợp những thành·phần có quan·hệ với nhau và cùng tạo·thành một chỉnh·thể.
  15. âm·nhạc (danh·từ; music): Nghệ·thuật sử·dụng và tổ·chức âm·thanh.
  16. âm·hưởng (danh·từ; resonance; tone): Ấn·tượng về âm·thanh, giọng·điệu hoặc sự ngân·vang của một lời·nói hay tác·phẩm.
  17. nhịp·điệu (danh·từ; rhythm): Cách tổ·chức nhịp và sự vận·động đều·đặn hoặc có chủ·ý của âm·thanh.
  18. hình·ảnh (danh·từ; image; imagery): Hình·tượng hoặc biểu·tượng được tạo·ra trong tâm·trí người đọc bằng ngôn·ngữ.
  19. tái·tạo (động·từ; recreate): Tạo·lại một nội·dung, hiệu·ứng hoặc trải·nghiệm bằng một hình·thức khác.
  20. tái·sáng·tạo (động·từ; recreate creatively): Sáng·tạo lại một tác·phẩm hoặc trải·nghiệm trong một hình·thức mới nhưng vẫn cố·gắng giữ·được tinh·thần cốt·lõi của nguyên·bản.
  21. trải·nghiệm thơ (danh·từ; poetic experience): Toàn·bộ quá·trình người đọc nghe, đọc, cảm·nhận và tương·tác với một bài·thơ.
  22. công·cụ (danh·từ; tool): Phương·tiện được sử·dụng để thực·hiện một mục·đích hoặc nhiệm·vụ.
  23. phương·tiện (danh·từ; means; medium): Cách thức hoặc công·cụ được dùng để đạt một mục·đích.
  24. cây·cầu (danh·từ; bridge): Theo nghĩa ẩn·dụ, một phương·tiện giúp nối·kết hai bên hoặc giúp người học chuyển từ một mức·độ hiểu biết này sang mức·độ khác.
  25. điểm·đến (danh·từ; destination; endpoint): Nơi hoặc mục·tiêu cuối·cùng mà một tiến·trình hướng·tới.
  26. hỗ·trợ (động·từ; support): Giúp một người hoặc một tiến·trình đạt được mục·tiêu hoặc vượt qua khó·khăn.
  27. thay·thế (động·từ; replace; substitute): Dùng một đối·tượng hoặc phương·tiện khác thay cho đối·tượng ban·đầu.
  28. giữ·nguyên (động·từ; preserve; retain): Duy·trì một đặc·điểm hoặc nội·dung mà không làm thay·đổi đáng·kể.
  29. bảo·toàn (động·từ; preserve; conserve): Giữ cho một đối·tượng hoặc giá·trị không bị mất, hư·hỏng hoặc thay·đổi.
  30. trung·tâm (danh·từ; center; central focus): Vị·trí hoặc yếu·tố giữ vai·trò chính trong một hệ·thống hoặc tiến·trình.
  31. trở·lại (động·từ; return to; go back to): Đi hoặc chuyển về một trạng·thái, nơi chốn hoặc đối·tượng đã có trước đó.
  32. đích·đến (danh·từ; destination; goal): Mục·tiêu hoặc nơi cuối·cùng mà một tiến·trình hướng·tới.

Giảng·dạy Thơ Tiếng Việt trong chương·trình VSL— Phần II: TỪ NGHĨA ĐẾN CHẤT·THƠ

Linguistic methodologies for guiding student comprehension from literal translation to native phonetic nuances.

TỪ NGHĨA ĐẾN CHẤT·THƠ— Khi thơ Tiếng Việt được dịch sang Tiếng Anh.

Đặng Hải Nguyên.

NỘI·DUNG

5. KHI BÀI·THƠ TRỞ·THÀNH BÀI·HỌC TIẾNG VIỆT
6. ĐỌC BÀI·THƠ KHÔNG CHỈ BẰNG MẮT
7. DẮU CÂU— MỘT PHẦN CỦA CHẤT NHẠC
8. TẠI SAO KHÔNG CHỈ DẠY BẢN DỊCH?

– – o O o – –

5. KHI BÀI·THƠ TRỞ·THÀNH BÀI·HỌC TIẾNG VIỆT

Ở Phần I, chúng ta bắt đầu từ một câu·hỏi tưởng·như rất đơn·giản: Tại·sao nên đưa thơ nguyên·bản vào chương·trình giảng·dạy Tiếng Việt như một Ngôn·ngữ Thứ hai (VSL)?

Câu·trả·lời không chỉ nằm ở giá·trị văn·học của thơ. Một bài·thơ Tiếng Việt, nếu được lựa·chọn và khai·thác phù·hợp, có·thể trở·thành một “phòng·thí·nghiệm ngôn·ngữ” sống·động, nơi học·sinh không chỉ học từ·vựng và ngữ·pháp mà còn được nghe âm·thanh, nhận·biết thanh·điệu, cảm·nhận nhịp·điệu, quan·sát cấu·trúc câu, hiểu sắc·thái từ·ngữ và khám·phá cách Người Việt biểu·đạt tình·cảm.

Bài·thơ “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT” là một ví·dụ.

Thoạt·nhìn, người học có·thể chỉ thấy những từ·ngữ quen·thuộc:

Tình·yêu
một mình
cô·đơn
nắm tay
chung sức
hạnh·phúc

Nhưng nếu chỉ dừng ở việc giải·nghĩa từng từ, người học mới chỉ bước vào cánh·cửa đầu·tiên của bài·thơ.

Bài·thơ còn cho người học thấy cách những từ·ngữ ấy kết·hợp với nhau để tạo·nên ý·nghĩa.

“Cô·đơn” không chỉ là một từ. Nó trở·thành một trạng·thái đối·lập với “có nhau”.

“Nắm tay” không chỉ mô·tả một hành·động. Trong ngữ·cảnh bài·thơ, nó biểu·thị sự gần·gũi.

“Chung sức” mở·rộng sự gần·gũi ấy thành hành·động cùng·nhau.

“Vun·bồi” lại đưa hành·động ấy vào một tiến·trình lâu·dài.

Vì·thế, người học có·thể nhìn thấy một chuỗi phát·triển:

có nhau → nắm tay → chung sức → vun·bồi → hạnh·phúc.

Đây chính là lúc bài·thơ bắt đầu trở·thành một bài·học Tiếng Việt.

Người học không còn học từ·ngữ như những đơn·vị rời·rạc. Họ học cách từ·ngữ sống trong câu, trong ngữ·cảnh và trong diễn·ngôn.

Một bài·thơ vì·thế có·thể đồng·thời là bài·học về từ·vựng, ngữ·pháp, ngữ·nghĩa, ngữ·dụng, phát·âm, thanh·điệu, nhịp·điệu và văn·hoá.

Quan·trọng hơn, học·sinh bắt đầu nhận·ra rằng ngôn·ngữ không chỉ dùng để nói về thế·giới; ngôn·ngữ còn tạo·ra cách chúng ta cảm·nhận thế·giới.


6. ĐỌC BÀI·THƠ KHÔNG CHỈ BẰNG MẮT

Một trong những khác·biệt quan·trọng giữa đọc một đoạn văn thông·thường và đọc thơ là thơ không chỉ được tiếp·nhận bằng mắt.

Thơ còn được nghe.

Điều này đặc·biệt quan·trọng đối với người học Tiếng Việt.

Tiếng Việt là một ngôn·ngữ có thanh·điệu. Thanh·điệu không chỉ giúp phân·biệt nghĩa của từ mà còn góp·phần tạo·nên âm·hưởng của lời·nói. Khi những âm·tiết có thanh·điệu khác·nhau nối·tiếp nhau trong một câu·thơ, người đọc không chỉ tiếp·nhận thông·tin ngữ·nghĩa mà còn tiếp·nhận một dòng âm·thanh.

Vì·vậy, nếu học·sinh chỉ nhìn bài·thơ trên giấy và dịch từng dòng sang Tiếng Anh, một phần quan·trọng của bài·thơ có·thể bị bỏ·lại.

Hãy thử đọc:

Đôi ta luôn có nhau,
nắm tay, chung sức, vun·bồi…

Ở đây, ý·nghĩa không nằm hoàn·toàn trong từ·vựng.

Có sự chuyển·động.

“Có nhau” tạo·ra trạng·thái.

“Nắm tay” tạo·ra hành·động.

“Chung sức” tạo·ra sự hợp·tác.

“Vun·bồi” tạo·ra một tiến·trình.

Nhịp·điệu của các cụm·từ (phrase) cũng góp·phần dẫn người đọc đi từ một trạng·thái tình·cảm đến một quan·niệm về tình·yêu.

Đặc·biệt, dấu chấm·lửng ở cuối câu:

vun·bồi…

không đơn·thuần là dấu hiệu cho một câu chưa kết·thúc.

Nó tạo·ra một khoảng·lặng.

Khoảng·lặng ấy có·thể được cảm·nhận như một hơi·thở, một sự ngân·dài hoặc một ý·niệm còn đang tiếp·tục.

Nếu chuyển thẳng thành một câu văn:

“We will hold hands, work together, and nurture our love.”

người đọc có·thể hiểu nội·dung. Nhưng dòng·chảy trữ·tình của câu·thơ đã thay·đổi.

Đây chính là sự khác·biệt giữa hiểu nghĩa và cảm·nhận chất·thơ.


7. DẮU CÂU— MỘT PHẦN CỦA CHẤT NHẠC

Trong văn·bản thông·thường, dấu câu thường được xem là công·cụ giúp tổ·chức câu và làm rõ quan·hệ ngữ·pháp.

Trong thơ, dấu câu có·thể làm nhiều hơn thế.

Dấu câu có·thể tạo nhịp, tạo khoảng·lặng, tạo sự chờ·đợi và điều·khiển tốc·độ cảm·xúc.

Trong “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT”, chúng·ta gặp nhiều cách sử·dụng dấu câu đáng chú·ý:

Anh mong…

Ba dấu chấm (dấu chấm·lửng, ellipsis) ở đây không phải là một chi·tiết trang·trí.

Nó tạo·ra một khoảng·dừng trước khi ước·muốn được nói·ra.

Người đọc có·thể cảm·nhận một sự ngập·ngừng, một hơi·thở hoặc một khoảnh·khắc chờ·đợi.

Sau đó:

Đôi ta luôn có nhau,
nắm tay, chung sức, vun·bồi…

Dấu phẩy (comma) giữ cho dòng·thơ tiếp·tục chuyển·động, trong khi dấu chấm·lửng cuối dòng lại không đóng·lại hoàn·toàn ý·niệm.

Ở phần cuối:

Tình·yêu là có thật,
trong trái tim chung·đôi,
luôn vun·bồi hạnh·phúc!

Dấu phẩy sau “có thật” tạo·ra một sự mở·rộng.

Tình·yêu không chỉ “có thật”; câu·thơ còn tiếp·tục giải·thích tình·yêu ấy tồn·tại ở đâu và được nuôi·dưỡng như thế nào.

Vì·thế, khi dạy thơ trong VSL, giáo·viên không nên xem dấu câu chỉ là một phần của chính·tả hoặc ngữ·pháp.

Dấu câu (punctuation mark) có·thể trở·thành một phần của bài·học nghe.

Giáo·viên có·thể yêu·cầu học·sinh đọc cùng một câu theo hai cách: một lần không chú·ý đến dấu câu và một lần tôn·trọng khoảng·dừng của tác·giả. Sự khác·biệt về nhịp·điệu và cảm·xúc sẽ trở·thành một bài·học ngôn·ngữ rất cụ·thể.

Như·vậy, dấu câu không chỉ giúp người học đọc đúng.

Nó giúp người học đọc có·cảm·nhận, cảm·xúc.


8. TẠI SAO KHÔNG CHỈ DẠY BẢN DỊCH?

Một câu·hỏi tự·nhiên có·thể được đặt·ra:

Nếu mục·tiêu là giúp học·sinh hiểu bài·thơ, tại·sao không dịch bài·thơ sang Tiếng Anh rồi dạy từ bản dịch?

Bản dịch rõ·ràng có giá·trị.

Nó giúp người học tiếp·cận nội·dung khi vốn Tiếng Việt còn hạn·chế. Nó giúp giải·thích những từ·ngữ khó, những hình·ảnh khó hiểu hoặc những cấu·trúc chưa quen·thuộc.

Nhưng bản dịch chỉ là cây·cầu.

Nó không nên trở·thành điểm·đến cuối·cùng.

Một bản dịch có·thể chuyển tải nội·dung nhưng khó có·thể giữ nguyên toàn·bộ hệ·thống thanh·điệu, nhịp·điệu, âm·hưởng, cách ngắt câu và những sắc·thái văn·hoá của nguyên·bản.

Điều này càng rõ khi dịch thơ Tiếng Việt sang Tiếng Anh.

Tiếng Việt và Tiếng Anh tạo·nhạc bằng những phương·thức khác·nhau. Tiếng Việt có thanh·điệu và cấu·trúc âm·tiết đặc·thù; Tiếng Anh dựa nhiều hơn vào trọng·âm, nhịp·trọng·âm và sự biến·đổi âm·thanh trong dòng·nói.

Vì·vậy, một bản dịch tốt có·thể giúp người học hiểu bài·thơ nhưng không nhất·thiết giúp họ trải·nghiệm bài·thơ như một bài·thơ Tiếng Việt.

Đó là lý·do cần đặt nguyên·bản ở vị·trí trung·tâm.

Có·thể dạy:

Nguyên·bản → giải·thích → bản dịch → trở·lại nguyên·bản.

Học·sinh đọc nguyên·bản.

Học·sinh tìm hiểu nghĩa.

Học·sinh đối·chiếu bản dịch.

Sau đó, học·sinh quay trở·lại nguyên·bản và thử nghe xem mình có·thể nhận·ra điều gì mà bản dịch không thể hiện được.

Đây là một bước rất quan·trọng.

Bởi·vì mục·tiêu cuối·cùng không phải là làm cho học·sinh nói:

“Em hiểu bài·thơ này bằng Tiếng Anh.”

Mà là giúp các em có·thể nói:

“Em hiểu bài·thơ này bằng Tiếng Việt.”

Và cao hơn nữa:

“Em cảm·được bài·thơ này bằng Tiếng Việt.”

Đó chính là khoảng·cách từ nghĩa đến chất·thơ.

Một chương·trình VSL muốn đào·tạo người học sử·dụng Tiếng Việt một cách tự·nhiên và sâu·sắc không thể chỉ dừng ở việc giúp các em biết “bài·thơ nói gì”.

Các em cần từng·bước khám·phá:

Bài·thơ nói gì?

Bài·thơ nói như thế·nào?

Tại·sao tác·giả lại nói như thế?

Và cuối·cùng:

Em cảm·nhận được gì khi nghe chính Tiếng Việt ấy?

Từ đây, chúng ta có·thể bước sang một câu·hỏi sâu hơn: nếu thơ cần được nghe, đọc và cảm, thì người học phải được tiếp·cận bài·thơ như thế·nào?

Mời quý·vị và các bạn xem tiếp:
Phần III: ĐỌC, NGHE VÀ CẢM THƠ — Từ phân·tích diễn·ngôn đến phương·pháp học Tiếng Việt.

–o O o – –

CỤM·TỪ VÀ KHÁI·NIỆM TRỌNG·TÂM

1. Hiểu nghĩa và cảm·nhận chất·thơ

hiểu nghĩa (understand meaning): Nắm·được nội·dung và ý·nghĩa mà từ·ngữ, câu hoặc văn·bản biểu·đạt.

cảm·nhận chất·thơ (experience poetic quality): Nhận·biết và cảm·thụ những đặc·điểm về âm·thanh, nhịp·điệu, hình·ảnh, cảm·xúc và cách biểu·đạt tạo·nên tính·chất thơ.

2. Đọc bằng mắt và đọc bằng tai

đọc bằng mắt (read visually): Tiếp·nhận văn·bản chủ·yếu thông qua hình·thức chữ·viết.

đọc bằng tai (read aurally): Tiếp·nhận thơ thông qua âm·thanh, giọng đọc, thanh·điệu, nhịp·điệu và khoảng·dừng.

3. Nguyên·bản và bản dịch

văn·bản nguyên·bản (original text): Văn·bản được viết trong ngôn·ngữ nguồn trước khi được dịch.

bản dịch (translation): Văn·bản được tạo·ra bằng cách chuyển nội·dung từ ngôn·ngữ nguồn sang ngôn·ngữ đích.

4. Dịch nghĩa và tái·tạo thơ

dịch nghĩa (literal/semantic translation): Chuyển nội·dung và ý·nghĩa từ ngôn·ngữ nguồn sang ngôn·ngữ đích, chú·trọng đến thông·tin và ý·nghĩa.

tái·tạo thơ (poetic recreation): Tạo·lại bài·thơ trong ngôn·ngữ đích sao cho không chỉ giữ·được nội·dung mà còn cố·gắng tái·hiện hình·ảnh, nhịp·điệu, cảm·xúc và chất·thơ.

5. Bản dịch như cây·cầu

bản dịch như cây·cầu (translation as a bridge): Quan·niệm xem bản dịch là phương·tiện giúp người học vượt qua trở·ngại ngôn·ngữ để tiếp·cận và hiểu nguyên·bản.

6. Từ nghĩa đến chất·thơ

từ nghĩa đến chất·thơ (from meaning to poetic quality): Tiến·trình chuyển từ việc hiểu nội·dung và ý·nghĩa của bài·thơ sang việc nhận·biết và cảm·thụ âm·thanh, nhịp·điệu, hình·ảnh, cảm·xúc và những sắc·thái nghệ·thuật của bài·thơ.

– – o O o – –

Ngữ·vựng của bài·viết “Thơ Tiếng Việt trong giảng·dạy VLS — Phần II”
Từ nghĩa đến chất·thơ — Khi thơ Tiếng Việt được dịch sang Tiếng Anh
( ← Xin vui·lòng nhấp·chuột ở hàng trên để xem tiếp phần ngữ·vựng.)

Xem lại:
Phần I: THƠ TIẾNG VIỆT TRONG GIẢNG·DẠY VSL — Vì·sao nên dạy thơ nguyên·bản?
Phần II: TỪ NGHĨA ĐẾN CHẤT·THƠ — Khi thơ Tiếng Việt được dịch sang Tiếng Anh
Phần III: ĐỌC, NGHE VÀ CẢM THƠ — Từ phân·tích diễn·ngôn đến phương·pháp học Tiếng Việt

Giảng·dạy Thơ Tiếng Việt trong chương·trình VSL

A pedagogical rationale for incorporating untranslated original text into second-language acquisition curricula.

NÊN·CHĂNG ĐƯA THƠ-CA TIẾNG VIỆT NGUYÊN·BẢN VÀO CHƯƠNG·TRÌNH KHI GIẢNG·DẠY TIẾNG VIỆT NHƯ MỘT NGÔN·NGỮ THỨ HAI (VSL), ĐỂ HỌC·SINH CÓ·THỂ THỰC·SỰ CẢM·NHẬN ĐƯỢC NHỮNG SẮC·THÁI TINH·TẾ CỦA TIẾNG VIỆT?

Đặng Hải Nguyên.

NỘI·DUNG

Phần I: THƠ TIẾNG VIỆT TRONG GIẢNG·DẠY VSL — Vì·sao nên dạy thơ nguyên·bản?

1. ĐẶT·VẤN·ĐỀ
2. TỪ MỘT BÀI·THƠ ĐẾN MỘT CÂU·HỎI VỀ TÌNH·YÊU
3. TÌNH·YÊU TRONG BÀI·THƠ
4. TÌNH·YÊU, ĐỘC·LẬP VÀ NỖI CÔ·ĐƠN

– – o O o – –

1. ĐẶT·VẤN·ĐỀ

Trong những năm gần·đây, việc giảng·dạy Tiếng Việt như một Ngôn·ngữ Thứ hai (Vietnamese as a Second Language — VSL) ngày càng đặt ra nhiều câu·hỏi thú·vị đối với giáo·viên, phụ·huynh và những người quan·tâm đến việc duy·trì và phát·triển khả·năng sử·dụng Tiếng Việt của thế·hệ trẻ.
Một trong những câu·hỏi mà tôi muốn đặt·ra (raise) là:

Chúng·ta muốn các em chỉ “học Tiếng Việt”, hay muốn các em thực·sự “cảm·nhận Tiếng Việt”?

Câu·hỏi này thoạt·nhìn có vẻ đơn·giản.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, nó liên·quan đến một vấn·đề quan·trọng hơn:

Theo tôi, hai điều này không hoàn·toàn giống nhau.
Một học·sinh có·thể học được từ·vựng, ngữ·pháp và cách đặt câu. Các em có·thể đọc một đoạn văn và trả·lời đúng những câu·hỏi về nội·dung.
Nhưng Tiếng Việt không chỉ tồn·tại trong từ·điển và sách ngữ·pháp.

Tiếng Việt còn hiện·hữu và tồn·tại trong âm·thanh, thanh·điệu, nhịp·điệu, hình·ảnh, cảm·xúc, cách ngắt·nghỉ các từ·ngữ trong câu·văn và cách con·người dùng ngôn·ngữ để biểu·đạt tâm·hồn của mình.

Và thơ-ca là một trong những nơi những yếu·tố ấy cùng xuất·hiện rõ·ràng nhất.

2. TỪ MỘT BÀI·THƠ ĐẾN MỘT CÂU·HỎI VỀ TÌNH·YÊU

Nên·chăng đưa thơ Tiếng Việt nguyên·bản vào giảng·dạy Tiếng Việt như một Ngôn·ngữ Thứ hai (VSL)?

Trước khi đi sâu vào vấn·đề, tôi xin giới·thiệu một bài·thơ của Nhà·thơ Giác Hạnh để các bạn có một ít khái·niệm về “cảm·nhận Tiếng Việt” mà chúng·ta sẽ tìm·hiểu sâu hơn ở những phần sau:

TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT

Mừng Ngày Lễ Độc·lập
Nhưng, ta không một mình,
đứng cô·đơn, cô·độc!
Anh mong…
Đôi ta luôn có nhau,
nắm tay, chung sức, vun·bồi…
Mơ·ước trong tầm với,
không khiến mình chơi·vơi!
Tình·yêu sẽ tuyệt·vời,
đến và không chia·phôi!
Tình·yêu là có thật,
trong trái tim chung·đôi,
luôn vun·bồi hạnh·phúc!
Giác Hạnh

Thoạt·nhìn, đây là một bài·thơ tình khá đơn·giản.
Nhưng chính sự đơn·giản ấy lại tạo·ra một cơ·hội tốt để đặt·ra câu·hỏi

Điều gì làm cho một bài·thơ trở thành một bài·thơ?

Có phải chỉ là những từ·ngữ (words)?
Có phải chỉ là ý·nghĩa?
Hay còn có những yếu·tố khác mà người đọc phải nghe, cảm·nhận và trải·nghiệm?

3. TÌNH·YÊU TRONG BÀI·THƠ
“Tình·yêu” không chỉ có một hình·thức.
Nó có thể hiện·diện qua tình·yêu của cha·mẹ dành cho con·cái; tình·yêu giữa vợ·chồng, người·yêu; tình·yêu giữa anh·chị·em, bạn·bè; tình·yêu đối với quê·hương, đất·nước; hoặc tình·yêu dành cho nghệ·thuật, thiên·nhiên và những lý·tưởng đẹp.
Điều khiến con·người đôi·khi nghi·ngờ tình·yêu không nhất·thiết là vì tình·yêu không có thật. Có·thể bởi chúng·ta nhầm·lẫn giữa tình·yêu và say·mê, giữa tình·yêu và chiếm·hữu, giữa tình·yêu và lợi·ích, hoặc giữa tình·yêu và một cảm·xúc nhất·thời.

Tình·yêu chân·thật thường được nhận·ra qua thời·gian.

Biết hy·sinh.
Biết tôn·trọng.
Biết tha·thứ.
Biết cùng nhau vượt qua khó·khăn.
Và biết cùng nhau trưởng·thành.

Có người từng nói:

“Yêu không phải là nhìn nhau, mà là cùng nhìn về một hướng.”

Điều đó không có nghĩa là hai người lúc nào cũng giống nhau. Nó có·thể có nghĩa rằng họ cùng chia·sẻ những giá·trị, mục·tiêu và trách·nhiệm trong cuộc·sống.

Vì vậy, tình·yêu không chỉ là một cảm·xúc.
Nó còn là một sự gắn·bó, một trách·nhiệm và một hành·trình.

Học một ngôn·ngữ không chỉ là hiểu nghĩa của từ và câu; còn là nghe được âm·thanh, cảm·nhận được nhịp·điệu và hiểu được cách ngôn·ngữ chuyên·chở cảm·xúc và văn·hoá.

4. TÌNH·YÊU, ĐỘC·LẬP VÀ NỖI CÔ·ĐƠN

Bài·thơ được sáng·tác trong không·khí Ngày Lễ Độc·lập Hoa Kỳ.
Từ “độc·lập” khiến tác·giả suy·nghĩ nhiều về một vấn·đề khác của tình·yêu và cuộc·sống.
Độc·lập không đồng·nghĩa với cô·đơn.
Càng không đồng·nghĩa với cô·độc.
Một con·người có thể sống tự·chủ, tự·lập, không muốn trở·thành gánh·nặng cho những người mình yêu·thương, nhưng vẫn mong muốn được bao·quanh bởi tình·yêu.
Đặc·biệt khi bước vào tuổi xế·chiều, nhiều người mong muốn giữ được khả·năng tự·chăm·sóc bản·thân, sử·dụng những gì mình đã dành·dụm, và sống một cuộc·sống không trở thành gánh·nặng cho con·cái.
Nhưng sống độc·lập không có nghĩa là muốn sống một mình.
Một người có·thể tự·lập nhưng vẫn cần một bàn tay để nắm.
Một người có·thể không lệ·thuộc nhưng vẫn cần một người để sẻ·chia.
Và một người có·thể sống giữa rất nhiều người nhưng vẫn cảm thấy cô·độc.

Chính những suy·nghĩ ấy đã trở·thành một phần cảm·hứng để tác·giả Giác Hạnh sáng·tác bài·thơ “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT”.

Nếu thơ Tiếng Việt giàu thanh·điệu, nhịp·điệu và chất·nhạc đến như vậy, điều gì xảy ra khi chúng·ta dịch nó sang Tiếng Anh?

Mời quý·vị và các bạn xem tiếp các phần còn lại:

Phần II: TỪ NGHĨA ĐẾN CHẤT·THƠ — Khi thơ Tiếng Việt được dịch sang Tiếng Anh

5. Khi bài·thơ trở·thành bài·học Tiếng Việt
6. Đọc bài·thơ không chỉ bằng mắt
7. Dấu câu — một phần của chất·nhạc
8. Tại·sao không chỉ dạy bản dịch?

Phần III: ĐỌC, NGHE VÀ CẢM THƠ — Từ phân·tích diễn·ngôn đến phương·pháp học Tiếng Việt.

9. Làm thế·nào để một bài·thơ Tiếng Việt vẫn là một bài·thơ trong Tiếng Anh?
10. Phân·tích diễn·ngôn: Từ “Ta” đến “Đôi ta”.
11. Ba lần đọc— Một phương·pháp dạy thơ cho VSL
12. Giảng·dạy “cảm·nhận Tiếng Việt”

Phần IV: DẠY THƠ TIẾNG VIỆT CHO VSL — Từ Cấp 2, Cấp 3 đến Đại·học

13. Vai·trò của bản dịch trong lớp VSL
14. Từ học ngôn·ngữ đến cảm·nhận bản·sắc
15. Kết·luận

– – o O o – –

NGỮ·VỰNG (VOCABULARY) của bài·thơ TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT

  • Lễ Độc·lập (Independence Day): Ngày kỷ·niệm một quốc·gia giành được quyền độc·lập và tự·do.
  • độc·lập (independence): Trạng·thái tự·chủ, không bị lệ·thuộc hoặc chi·phối bởi người khác.
  • một mình (alone): Ở trong tình·trạng không có người khác bên cạnh.
  • cô·đơn (lonely): Cảm·giác buồn vì thiếu sự quan·tâm, chia sẻ hoặc đồng·hành của người khác.
  • cô·độc (isolated; solitary): Ở trong tình·trạng tách·biệt khỏi mọi người; thiếu sự gắn·kết với xã·hội hoặc người thân.
  • mong (to hope; to wish): Tha·thiết hy·vọng một điều tốt đẹp sẽ xảy ra.
  • luôn (always): Liên·tục, không thay đổi theo thời·gian.
  • có nhau (to have each other): Cùng đồng·hành, yêu·thương và nương·tựa lẫn nhau trong cuộc·sống.
  • nắm tay (to hold hands): Cầm tay nhau để biểu·lộ tình·cảm, sự gắn·bó hoặc cùng nhau vượt qua khó·khăn.
  • chung sức (to work together; to join forces): Cùng góp công·sức để thực·hiện một mục·tiêu chung.
  • vun·bồi (to nurture; to cultivate): Chăm·lo, bồi·đắp và làm cho điều tốt đẹp ngày càng phát·triển.
  • mơ·ước (dream; aspiration): Điều tốt đẹp mà con·người luôn mong·muốn đạt được trong tương·lai.
  • tầm với (within reach): Có khả·năng đạt được bằng sự cố·gắng.
  • khiến (to cause): Làm cho một người hoặc một sự·việc trở·nên như thế nào đó.
  • chơi·vơi (adrift; emotionally unsettled): Ở trong trạng·thái bấp·bênh, thiếu điểm tựa về tinh·thần.
  • tuyệt·vời (wonderful): Rất tốt đẹp, vượt lên trên điều bình·thường.
  • đến (to come): Xuất·hiện hoặc đi tới.
  • chia·phôi (to part forever; to be separated): Xa cách nhau, thường mang sắc·thái đau buồn hoặc vĩnh·viễn.
  • tình·yêu (love): Tình·cảm sâu·đậm, chân·thành giữa con·người với con·người hoặc với quê·hương, gia·đình và cuộc·sống.
  • có thật (real; genuine): Tồn·tại một cách chân·thực, không phải tưởng·tượng hay giả·dối.
  • trái tim (heart): Cơ·quan của cơ·thể; trong văn·học thường tượng·trưng cho tình·cảm, tâm·hồn và lòng yêu·thương.
  • chung·đôi (as a couple; united in love): Hai người gắn·bó với nhau trong tình·yêu hoặc hôn·nhân.
  • hạnh·phúc (happiness): Trạng·thái vui vẻ, mãn·nguyện và bình·an trong tâm·hồn khi đạt được điều mình yêu quý.
    – – o O o – –
  • cải·tiến (improve): Sửa·chữa một khuyết·điểm. Làm cho mọi thứ tốt hơn bằng cách khắc·phục vấn·đề hoặc điểm·yếu. Thường được sử·dụng để nói về kỹ·năng, sức·khỏe hoặc tình·trạng bệnh·lý.
  • cải·thiện (enhance): Thêm giá·trị cho một thứ đã tốt. Làm cho một thứ đã tốt trở nên tốt hơn, đẹp hơn, ngon hơn hoặc hoạt động·tốt hơn. Thêm một tính·năng, phẩm·chất hoặc giá·trị cụ·thể. Thường được sử·dụng để nói về tăng hương·vị, vẻ·đẹp hoặc trải·nghiệm
  • hoàn·tất (finish): Đưa một nhiệm·vụ hoặc quy·trình đến bước cuối cùng. Hoàn·thành xong phần cuối·cùng của một hành·động, nhiệm·vụ hoặc dự·án. Đạt đến điểm kết·thúc mà không còn gì cần phải làm nữa. Ngừng làm việc trên một sản·phẩm vì nó đã hoàn·thành xong phần cuối·cùng.
  • Hiện·hữu (To be present, manifest): sự hiện·diện cụ·thể hoặc sự xuất·hiện trong một không·gian và thời·gian cụ·thể. Hiện·hữu thường nhấn·mạnh tính hiển·thị tức·thì hoặc thực·tế hữu·hình. Ví·dụ: Tình·yêu luôn hiện·hữu trong cuộc·sống (Love is always present/manifest in life).
  • Tồn·tại (To subsist, persist): sự chịu·đựng, tiếp·tục hoặc sống·sót (surviving) qua một khoảng·thời·gian. Tồn·tại có·thể áp·dụng cho các khái·niệm trừu·tượng, hệ·thống hoặc vật·thể vật·lý tiếp·tục duy·trì trạng·thái hoạt·động. Ví dụ: Vấn·đề này vẫn·còn tồn·tại (This problem still persists/remains)

Thuật·ngữ cho Bài·viết: Thế·nào Là Một “Từ” trong Tiếng Việt? – Phần II

Thuật·ngữ cho bài viết “Thế·nào Là Một “Từ” trong Tiếng Việt? – Phần II”

Đặng Hải Nguyên

I. Thuật·ngữ Cơ·bản về Ngôn·ngữ học

Thuật·ngữĐịnh·nghĩa
Âm·tiết (syllable)Đơn·vị phát·âm cơ·bản của Tiếng Việt, thường gồm âm·đầu, âm·đệm (nếu có), âm·chính, âm·cuối và thanh·điệu.
Đơn·vị ngôn·ngữ (linguistic unit)Một thành·phần có chức·năng trong hệ·thống ngôn·ngữ, như âm·vị, âm·tiết, từ, cụm từ hoặc câu.
Đơn·vị từ·vựng (lexical unit)Một đơn·vị mang ý·nghĩa hoàn·chỉnh được người sử·dụng ngôn·ngữ tiếp·nhận như một từ, dù gồm một hay nhiều âm·tiết.
Khái·niệm (concept)Ý·niệm hoặc nội·dung tư·duy mà một từ hoặc một cụm·từ biểu·thị.
Ngôn·ngữ (language)Hệ·thống ký·hiệu và quy·tắc dùng để giao·tiếp, tư·duy và truyền·đạt tri·thức.
Ngữ·nghĩa (semantics)Lĩnh·vực nghiên·cứu ý·nghĩa của từ, cụm từ và câu trong ngôn·ngữ.
Từ (word)Đơn·vị ngôn·ngữ nhỏ nhất có khả·năng hoạt·động độc·lập và mang ý·nghĩa trong giao·tiếp.
Từ·ngữ (word or expression)Cách gọi chung cho từ và các tổ·hợp từ được sử·dụng trong lời·nói hoặc văn·bản.
Từ·pháp (word formation / morphology)Lĩnh·vực nghiên·cứu cấu·tạo, sự hình·thành và sự biến·đổi của từ.
Ý·niệm (idea)Nội·dung tư·duy hoặc hình·ảnh tinh·thần mà người nói và người nghe cùng nhận·thức.

II. Thuật·ngữ về Cấu·tạo Từ

Thuật·ngữĐịnh·nghĩa
Từ ghép (compound word)Từ được tạo thành từ hai hoặc nhiều thành·phần kết·hợp để tạo nên một ý·nghĩa mới.
Từ láy (reduplicative word)Từ được tạo bằng cách lặp lại toàn bộ hoặc một phần âm·thanh nhằm tạo sắc·thái biểu·cảm hoặc ngữ·nghĩa.
Thuật·ngữ (technical term)Từ hoặc cụm·từ mang ý·nghĩa chuyên·môn trong một lĩnh·vực khoa·học hay nghề·nghiệp.
Thuật·ngữ khoa·học (scientific term)Thuật·ngữ được sử·dụng trong nghiên·cứu và giảng·dạy khoa·học.
Hình·thái (morphological form)Cấu·trúc hoặc hình·thức của một từ trong hệ·thống ngôn·ngữ.

III. Thuật·ngữ về Chính·tả và Biểu·thị

Thuật·ngữĐịnh·nghĩa
Biểu·thị (representation)Cách thể·hiện một đơn·vị ngôn·ngữ bằng chữ·viết hoặc ký·hiệu.
Dấu chấm·lơ (interpunct)Dấu “·” được đề·xuất dùng để nối các âm·tiết thuộc cùng một đơn·vị từ·vựng hoặc đơn·vị ngữ·pháp.
Khoảng trắng (space)Khoảng cách giữa các ký·tự hoặc các đơn·vị trong văn·bản.
Ranh·giới từ (word boundary)Vị·trí phân chia giữa hai từ liên tiếp trong văn·bản hoặc lời·nói.
Ranh·giới âm·tiết (syllable boundary)Vị·trí phân chia giữa hai âm·tiết.

IV. Thuật·ngữ về Phân·tích và Quy·chuẩn

Thuật·ngữĐịnh·nghĩa
Ngoại·lệ (exception)Trường·hợp không áp·dụng quy·tắc chung vì có lý·do lịch·sử, pháp·lý hoặc thực·tiễn.
Nguyên·lý (principle)Tư·tưởng hoặc quy·tắc nền·tảng làm cơ·sở cho việc xây·dựng và áp·dụng một hệ·thống.
Quy·chuẩn (standard)Bộ nguyên·lý và quy·tắc nhằm hướng dẫn cách sử·dụng hoặc trình·bày một cách thống·nhất.
Thống·nhất (unity / consistency)Trạng·thái các thành·phần cùng tuân theo một nguyên·lý chung.
Thực·tiễn (practice)Cách sử·dụng hoặc áp·dụng trong đời sống và giao·tiếp thực·tế.

V. Thuật·ngữ về Đọc hiểu và Tiếp·nhận

Thuật·ngữĐịnh·nghĩa
Khả·năng đọc (readability)Mức·độ dễ đọc và dễ hiểu của một văn·bản đối với người đọc.
Lập·luận (reasoning / argumentation)Tiến·trình đưa ra lý·lẽ và bằng·chứng để bảo·vệ một quan·điểm.
Mơ·hồ (ambiguity)Trạng·thái một từ hoặc câu có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau.
Tiếp·nhận (perceive / receive)Tiến·trình người đọc hoặc người nghe nhận biết và hiểu thông·tin ngôn·ngữ.
Thói·quen (habit)Cách sử·dụng hoặc hành·vi được hình·thành qua thời·gian do lặp đi lặp lại.

VI. Thuật·ngữ Đề·nghị Mới trong Quy·chuẩn Biểu·thị Đơn·vị Từ·vựng Tiếng Việt (QBDTV)

Đây là những thuật·ngữ xuất·hiện trực·tiếp hoặc được ngụ·ý rõ·ràng trong bài·viết.

Thuật·ngữĐịnh·nghĩa
Biểu·thị từ·vựng (lexical representation)Phương·thức thể·hiện các đơn·vị từ·vựng trong văn·bản bằng những quy·ước thống·nhất.
Đơn·vị ngữ·pháp (grammatical unit)Một đơn·vị đảm nhiệm chức·năng ngữ·pháp trong câu hoặc trong diễn·ngôn.
Thống·nhất ngữ·nghĩa (semantic unity)Đặc·tính của nhiều âm·tiết cùng biểu·thị một ý·nghĩa thống·nhất.
Thống·nhất từ·vựng (lexical unity)Đặc·tính của nhiều âm·tiết được người bản·ngữ tiếp·nhận như một từ duy·nhất.
Trực·quan ngôn·ngữ (linguistic visualization)Khả·năng giúp người đọc nhận·biết cấu·trúc ngôn·ngữ thông qua hình·thức trình·bày của văn·bản.

Thế·nào Là một “từ” trong Tiếng Việt – Phần II

Đặng Hải Nguyên

Trước khi đi vào phần chính thế·nào là một “từ” trong Tiếng Việt? Thiết·nghĩ (It is worth considering…), chúng·ta cần hiểu rõ và phân·biệt nó với câu hỏi thường được người·ta nghĩ đến.

Từ hay từ·ngữ là gì? Từ là một đơn·vị ngôn·ngữ duy·nhất mang ý·nghĩa. Câu hỏi “Từ là gì” được dùng để hỏi về danh tính, định·nghĩa hoặc bản·dịch của từ đó. Trong·khi “thế·nào là một từ” được dùng để hỏi về từ·pháp (từ mới được tạo thành từ các thành phần như thế nào), vị·trí của từ hoặc âm·tiết trong một từ ghép; ngữ·pháp (từ này được đặt cạnh từ kia như thế·nào?)

Thế·nào là một “từ” trong Tiếng Việt? Đây là câu hỏi quan·trọng nhất trong toàn·bộ (the whole) hành·trình đi tìm câu trả·lời mà tôi muốn chia·sẻ với bạn.

Nghe qua thì có vẻ rất đơn·giản.

Ai cũng biết từ là gì. Chúng·ta sử·dụng từ mỗi ngày. Chúng·ta nói bằng từ, viết bằng từ và suy·nghĩ cũng bằng từ.

Nhưng nếu dừng lại một chút và tự hỏi:

Một “từ” trong Tiếng Việt thật sự được xác·định như thế nào?

thì câu trả·lời không còn đơn·giản nữa.

Trong nhiều ngôn·ngữ dùng bảng chữ·cái (alphabet) La-tinh, ranh·giới của từ thường rất rõ·ràng. Mỗi từ được viết liền nhau, khoảng trắng được dùng để ngăn·cách từ này với từ khác.

Tiếng Việt lại có một cách viết khác. Mỗi âm·tiết thường được viết cách nhau bằng một khoảng trắng. Vì·vậy (therefore) — vì vậy, vì thế (because of that…) — khi nhìn vào một câu văn, chúng ta rất dễ nhầm rằng mỗi “tiếng” cũng chính là một “từ”.

Thực tế không hẳn như vậy. Khi đọc cụm “khoa học”, bạn có nghĩ đến hai khái·niệm riêng biệt là “khoa” và “học” không? Có lẽ là không.

Trong suy·nghĩ của hầu·hết chúng·ta, “khoa học” được hiểu như một ý·niệm hoàn·chỉnh.

Điều tương·tự cũng xảy ra với “ngôn ngữ”, “văn hoá”, “kinh tế”, “xã hội”, “địa lý” và rất nhiều trường·hợp khác.

Điều đó khiến tôi đặt ra một câu hỏi khác.

Nếu người đọc đã hiểu đây là một đơn·vị thống·nhất, liệu cách viết có thể giúp họ nhận ra điều đó nhanh hơn hay không?

Theo tôi, đây chính là điểm xuất·phát của toàn·bộ ý·tưởng về dấu chấm·lơ. Thế·nhưng, tôi chưa bắt·đầu từ dấu chấm·lơ mà bắt·đầu từ khái·niệm đơn·vị từ·vựng.

Nếu nhiều âm·tiết cùng tạo nên một ý (idea), một nghĩa (meaning), một khái·niệm (concept) thống·nhất và được người bản·ngữ tiếp·nhận như một từ, thì về mặt trực·quan, chúng cũng có thể được biểu·thị như một đơn·vị thống·nhất.

Đó là lý·do tôi đề·nghị sử·dụng dấu chấm·lơ để liên·kết các âm·tiết trong những trường·hợp ấy.

Tuy nhiên, tôi cũng cho rằng việc sử·dụng dấu chấm·lơ không nên chỉ dựa trên cảm·tính.

Một đề·nghị muốn có giá·trị lâu dài cần dựa trên những nguyên·lý rõ·ràng.

Theo tôi:

1. Nguyên·lý đầu tiên là tính thống·nhất của đơn·vị từ·vựng.

Nếu các âm·tiết cùng tạo thành một đơn·vị ý nghĩa không thể tách·rời trong cách sử·dụng hiện·đại, thì chúng ta nên xem xét việc biểu·thị sự thống·nhất đó.

2. Nguyên·lý thứ hai là tính thống·nhất về ngữ·nghĩa.

Điều quan·trọng không phải là các âm·tiết có nguồn·gốc từ đâu, mà là ngày·nay Người Việt hiểu chúng như thế·nào.

Ngôn·ngữ là một thực·thể sống.

Nghĩa của từ được hình·thành và ổn·định thông qua cách cộng·đồng sử·dụng, chứ không chỉ thông qua lịch·sử hình·thành của từng âm·tiết.

3. Nguyên·lý thứ ba là hình·thái của từ.

Có những từ thuần Việt.

Có những từ Việt·nồm (post-Nôm hay hậu-Nôm) hoặc từ Hán-Việt.

Có từ ghép.

Có từ láy.

Có thuật·ngữ khoa·học.

Mỗi nhóm (group) đều có những đặc·điểm riêng.

Điều đó có nghĩa là không thể chỉ dùng một quy·tắc duy nhất cho mọi trường·hợp. Chúng·ta cần quan·sát cách từng loại từ vận·hành trong thực·tế.

4. Nguyên·lý tiếp theo mà tôi rất quan·tâm là khả·năng đọc.

Một hệ·thống chữ·viết tốt không chỉ đúng về mặt ngôn·ngữ học mà còn phải giúp người đọc tiếp·nhận thông·tin dễ·dàng hơn.

Nếu một cách trình·bày khiến mắt người đọc nhận ra cấu·trúc của câu nhanh hơn, giảm bớt sự mơ·hồ và hỗ·trợ người học Tiếng Việt, thì theo tôi đó là một ưu·điểm đáng để nghiên·cứu.

5. Bên cạnh đó là tính nhất·quán.

Một quy·chuẩn chỉ có ý·nghĩa khi nó được áp·dụng theo những nguyên·lý ổn·định.

Nếu cùng một loại từ (type of word), hay một loại·từ (part of speech, i.e., noun, verb, etc.) hoặc từ·loại (classifier, con, cái, chiếc, vv.) mà lúc viết theo cách này, lúc viết theo cách khác, thì người đọc sẽ khó biết nên hiểu như thế·nào.

Nhất·quán không có nghĩa là cứng·nhắc.

Nhất·quán có nghĩa là cùng một nguyên·lý sẽ được áp·dụng giống nhau trong những trường·hợp tương tự.

Cuối cùng là các ngoại·lệ.

Theo tôi, đây không phải là điểm yếu (weak point) của một quy·chuẩn mà là dấu hiệu của sự tôn·trọng thực·tiễn.

Tôi không đề·nghị thay·đổi tên chính·thức của quốc·gia, tên người, tên cơ·quan, văn·bản pháp·lý hay những tài·liệu lịch·sử.

Những trường·hợp ấy mang những giá·trị vượt lên trên phạm·vi của một quy·chuẩn biên·tập.

Một quy·chuẩn tốt không nên phủ·nhận thực·tiễn.

Ngược lại, nó cần biết đâu là phạm·vi của mình.

Có lẽ bạn sẽ nhận·ra rằng cho đến lúc này, tôi vẫn chưa nói nhiều về chính dấu chấm·lơ.

Đó là vì, theo tôi, dấu chấm·lơ chỉ là một công·cụ.

Điều đáng quan·tâm hơn luôn là câu hỏi đứng phía sau công·cụ ấy.

Thế·nào là một từ?

Nếu chúng·ta cùng hiểu rõ câu hỏi đó, thì việc có nên dùng dấu chấm·lơ hay không sẽ trở·thành một cuộc thảo·luận tự·nhiên, bình·tĩnh và dựa trên lập·luận, thay·vì chỉ dựa trên thói·quen.

Tôi không mong bài viết này mang đến câu trả·lời cuối cùng.

Tôi chỉ mong nó mở đầu cho một cuộc trò·chuyện.

Bởi theo tôi, điều đẹp nhất của ngôn·ngữ không phải là mọi người đều nghĩ giống nhau.

Điều đẹp nhất là chúng·ta luôn có·thể cùng nhau suy·nghĩ, cùng nhau trao·đổi và cùng nhau làm cho Tiếng Việt ngày càng rõ·ràng hơn. Điều này sẽ mãi là niềm vinh·dự, niềm vui và nguồn hạnh·phúc trong suốt phần đời còn lại của tôi.

Phụ·chú
Thuật·ngữ cho Bài·viết: Thế·nào Là một “từ” trong Tiếng Việt? – Phần II

Nội·dung
Thế·nào Là một “từ” trong Tiếng Việt – Phần I
Thế·nào Là một “từ” trong Tiếng Việt – Phần II

Thế·nào Là một “từ” trong Tiếng Việt – Phần I

Trong bài viết này, chúng·ta sẽ đi vào phần quan·trọng nhất của toàn bộ dự·án dấu chấm·lơ.
Thế·nào là một “từ” trong Tiếng Việt? Có·lẽ đây là câu hỏi nền·tảng mà mọi cuộc thảo·luận về dấu chấm·lơ đều cần bắt·đầu.
Trước·hết, tôi xin trình·bày một vài khái·niệm căn·bản về ngôn·ngữ mà chúng·ta cần nắm·rõ và thống·nhất:

Tiếng, tiếng·nói, lới·nói, chữ hay chữ viết (script), chữ·cái, Âm·tiết & Vần, ký·tự, Hán-tự hay ký·tự Hán, và Nôm-tự hay ký·tự Nôm (Nôm character), hay chữ Nôm:

1. tiếng: Một dạng năng·lượng được tạo ra bởi các rung·động truyền qua không·khí, nước hoặc các vật·thể rắn dưới dạng sóng, chẳng·hạn như tiếng hú, tiếng gầm của loài thú, tiếng hót của chim, tiếng gió rít, tiếng ồn, tiếng răng·rắc của cây, cành·cây gẫy, vv. (etc.), và tiếng đặc·trương cho con·người, chẳng·hạn như tiếng cười, tiếng khóc, tiếng hét, vv.

2. tiếng·nói: Âm·thanh do con·người tạo·ra để giao·tiếp. Nó có·thể là âm thanh đặc trưng hoặc âm thanh thô được tạo ra bởi dây thanh quản và vòm·miệng của bạn. Người·ta thường chú·ý đến cao độ (cao hay thấp), độ vang (nơi âm thanh rung động) và chất-lượng (phẩm·chất & số·lượng, quality & quantity) âm·thanh cơ·bản tự·nhiên khi nóí về tiếng·nói của một người·nào·đó (someone). Về sau, từ “tiếng” được mở·rộng thêm nhiều ý·nghĩa mới, chẳng·hạn như Đài Phát·thanhTiếng·nói Việt Nam (Voice of Vietnam Radio Station); đặc·biệt là từ Tiếng Việt hay Việt-ngữ (Vietnamese language), từ “Tiếng” với chữ·cái T được viết·hoa (capitalized) để bao·gồm cả tiếng·nói và chữ·viết (voice & script).

3. Lời·nói: Âm·thanh được định·hình thành từ·ngữ và câu·nói. Người·ta thường chú·ý đến sự phát·âm rõ·ràng, ngữ·điệu, sự trôi·chảy và chuyển động cơ học của miệng, môi và lưỡi; nó giúp ta hình·thành ngôn·ngữ rõ·ràng và dễ·hiểu.

4. Chữ, chữ·viết hay mã (script): được dùng để chỉ tất·cả các phương·tiện giao·tiếp cụ·thể— bao·gồm hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol) hoặc dấu·hiệu (sign), ký·tự, chữ·cái, từ·ngữ (word), vv.— được sử·dụng để biểu·thị (denote) hoặc đại·diện (represent) cho một âm·thanh (sound), một âm (phone), một ý (idea), hoặc một nghĩa (meaning) nào·đó gắn·liền với tiếng·nói, lời·nói được con·người (human) sử·dụng để giao·tiếp.

5. Chữ·cái: Ký·tự in·được (printable character) được sử·dụng để đại·diện cho mỗi âm·vị (phoneme)— hay âm·thanh gốc, hay âm·thanh cái. Ví·dụ như từ “tôi” do ba chữ·cái hợp·lại, trong đó mỗi chữ·cái “t”, “ô” và “i” theo thứ·tự lần·lượt đại·diện cho các đơn·vị âm·thanh nhỏ·nhất /t/, /ô/ và /i/ hợp·thành tiếng /tôi/. Các ký·tự khác, chẳng·hạn như !, @, #, $, %, ^, &, *, (, ), _, +, vv., không phải là chữ·cái vì không đại·diện cho âm·vị nào·cả (any), nhưng ngược·lại, tất·cả chữ·cái đều là ký·tự.

6. Âm·tiết: Trong ngữ·âm·học Tiếng Việt, âm·tiết là đơn·vị cơ·bản của âm·thanh lời·nói có tổ·chức, đóng vai·trò là khối xây·dựng nên từ·ngữ. Nó luôn chứa một nguyên·âm chính, và có hoặc không có các phụ·âm đi kèm.

Vần là một bộ·phận cấu·tạo nên âm·tiết (từ)

Cấu·trúc âm·tiết trong Tiếng Việt rất nhất·quán. Hầu·hết các âm·tiết có·thể được chia·thành ba phần chính: phụ·âm đầu, nguyên·âm (hay “vần”) và phụ·âm cuối. Phụ·âm đầu và phụ·âm cuối là tuỳ·chọn, nhưng mỗi âm·tiết đều phải có nguyên·âm và thanh·điệu.

Cấu·trúc 5 thành·phần của âm·tiết Tiếng Việt

[Thanh điệu]

[Âm đầu]		 Vần hay khuôn·vần
[Âm đệm] <Âm chính> [Âm cuối]

Ghi chú: Những thành phần nằm trong cặp dấu “< >” là bắt·buộc phải có và mang một trong sáu thanh điệu, những thành·phần nằm trong cặp dấu ” [ ]” thì có·thể có hoặc không.

7. Ký·tự: Tất·cả hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol), ký·hiệu (notation), dấu hiệu (sign), vv., nhằm giúp con·người giao·tiếp.

8. Hán-tự hay ký·tự Hán (Chinese character): Hệ·thống chữ·viết Trung·hoa (Chinese script system): Trong hệ·thống này, thay·vì sử·dụng một vài chục chữ·cái, người·ta sử·dụng hơn tám ngàn hình vẽ, biểu·tượng, dấu·hiệu phức·tạp hoặc “ký·tự” để ghi tiếng·nói và ý-nghĩa (idea & meaning) của lời·nói, để đại·diện cho hình·vị (morpheme) và từ·ngữ (word).

9. Nôm-tự hay ký·tự Nôm (Nôm character), hay chữ Nôm: Quốc-ngữ xưa, hệ·thống chữ·viết đặt·căn·bản trên ký·tự Trung·hoa (Chinese charater-based script system) để ghi tiếng Việt, phát·âm (pronounciation) Việt, âm (phone) Việt và tiếng·nói Việt. Nôm-tự đã hoàn·thành sứ·mạng lịch·sử là giữ·gìn và truyền·lại được tiếng·nói Việt, phong·tục, tập·quán, vv., của Người Việt cho các thế·hệ sau qua các tác·phẩm dân·gian, văn·chương truyền·khẩu, các tác·phẩm văn·chương Việt…
Ngày·nay, chữ Nôm (Quốc-ngữ xưa)— hệ·thống chữ·viết Việt sử·dụng chữ Hán để ghi âm Việt— đã tự-nhường·chỗ cho chữ Việt·nam (Quốc-ngữ nay)— hệ·thống chữ·viết Việt sử·dụng chữ·cái La·tinh và chữ·cái Việt để ghi âm Việt·nam. Nôm-tự đã tự·đào·thải và trở·thành di·sản văn·hoá.

Phụ·lục:

Thuật·ngữĐịnh·nghĩa
Âm (phone)Đơn·vị âm·thanh cụ·thể được phát ra trong lời·nói. Âm là đối·tượng nghiên·cứu của ngữ·âm học và có·thể khác nhau giữa các ngôn·ngữ hoặc người nói.
Âm·đầu (onset consonant)Phụ·âm đứng ở đầu một âm·tiết, nếu có. Ví dụ: b trong “ba”, th trong “thầy”.
Âm·chính (vowel nucleus)Thành·phần bắt·buộc của một âm·tiết, thường là nguyên·âm mang trọng·tâm phát·âm.
Âm·cuối (coda consonant)Phụ·âm đứng ở cuối âm·tiết, nếu có. Ví dụ: n trong “ăn”, t trong “mát”.
Âm·đệm (glide)Thành·phần đứng giữa âm·đầu và âm·chính trong một số âm·tiết Tiếng Việt, chẳng·hạn như o trong “hoa”.
Âm·tiết (syllable)Đơn·vị phát·âm cơ·bản của lời·nói, thường gồm một nguyên·âm chính và có·thể có phụ·âm đầu hoặc phụ·âm cuối.
Chữ (script / writing system)Hệ·thống ký·hiệu được con·người sử·dụng để ghi lại và truyền đạt ngôn·ngữ.
Chữ·cái (letter)Ký·tự đại·diện cho một hoặc nhiều âm·vị trong hệ·thống chữ·viết dùng bảng chữ·cái.
Chữ Nôm (Nôm script)Hệ·thống chữ·viết cổ của Người Việt, sử·dụng chủ·yếu ký·tự Hán và ký·tự Nôm để ghi Tiếng Việt.
Đơn·vị từ·vựng (lexical unit)Một đơn·vị mang ý·nghĩa hoàn·chỉnh trong ngôn·ngữ, có·thể gồm một hoặc nhiều âm·tiết.
Hán·tự (Chinese character)Ký·tự thuộc hệ·thống chữ·viết Trung·Hoa, biểu·thị hình·vị hoặc từ.
Hình·thái học (morphology)Ngành ngôn·ngữ học nghiên·cứu cấu·tạo và hình·thức của từ.
Ký·tự (character)Đơn·vị đồ·họa được sử·dụng trong một hệ·thống chữ·viết, bao·gồm chữ·cái, chữ số, dấu câu và các ký·hiệu khác.
Lời·nói (speech)Tiếng·nói đã được tổ·chức thành từ·ngữ và câu để giao·tiếp.
Ngôn·ngữ (language)Hệ·thống ký·hiệu và quy·tắc được con·người sử·dụng để giao·tiếp, biểu·đạt tư·duy và truyền đạt tri·thức.
Ngữ·nghĩa (semantics)Lĩnh·vực nghiên·cứu ý·nghĩa của từ, cụm từ và câu trong ngôn·ngữ.
Phụ·âm (consonant)Âm được tạo ra khi luồng hơi bị cản trở một phần hoặc hoàn toàn trong quá trình phát·âm.
Quốc·ngữ (Vietnamese alphabetic writing system)Hệ·thống chữ·viết hiện·đại của Tiếng Việt dựa trên bảng chữ·cái La-tinh và các dấu thanh.
Thanh·điệu (tone)Đặc·điểm cao độ của âm·tiết, dùng để phân biệt ý·nghĩa trong Tiếng Việt.
Tiếng (sound)Âm·thanh nói chung; trong một số ngữ·cảnh còn được dùng để chỉ một âm·tiết của Tiếng Việt.
Tiếng·nói (voice)Âm·thanh do con·người tạo ra để giao·tiếp.
Từ (word)Đơn·vị ngôn·ngữ nhỏ nhất có khả·năng hoạt·động độc·lập và mang ý·nghĩa hoàn·chỉnh trong giao·tiếp.
Từ ghép (compound word)Từ được tạo thành từ hai hoặc nhiều thành·tố kết·hợp với nhau để tạo nên một ý·nghĩa mới.
Từ láy (reduplicative word)Từ được hình·thành bằng cách lặp lại toàn bộ hoặc một phần âm·thanh nhằm tạo sắc·thái ngữ·nghĩa hoặc biểu·cảm.
Vần (rhyme)Phần của âm·tiết gồm âm·đệm (nếu có), âm·chính và âm·cuối.

Mời các bạn xem tiếp
Thế·nào Là Một “từ” trong Tiếng Việt – Phần II