Các Thuật·vựng Việt-Ngữ (Vietnamese Language Glossary) sau·đây là những từ·ngữ căn·bản nhất và sẽ được sử·dụng thường·xuyên trong trang·nhà Tiếng Việt Mến·yêu.
1. tiếng: Một dạng năng·lượng được tạo ra bởi các rung·động truyền qua không·khí, nước hoặc các vật·thể rắn dưới dạng sóng, chẳng·hạn như tiếng hú, tiếng gầm của loài thú, tiếng hót của chim, tiếng gió rít, tiếng ồn, tiếng răng·rắc của cây, cành·cây gẫy, vv. (etc.), và tiếng đặc·trương cho con·người, chẳng·hạn như tiếng cười, tiếng khóc, tiếng hét, vv.
2. tiếng·nói: Âm·thanh do con·người tạo·ra để giao·tiếp. Nó có·thể là âm thanh đặc trưng hoặc âm thanh thô được tạo ra bởi dây thanh quản và vòm·miệng của bạn. Người·ta thường chú·ý đến cao độ (cao hay thấp), độ vang (nơi âm thanh rung động) và chất-lượng (phẩm·chất & số·lượng, quality & quantity) âm·thanh cơ·bản tự·nhiên khi nóí về tiếng·nói của một người·nào·đó (someone). Về sau, từ “tiếng” được mở·rộng thêm nhiều ý·nghĩa mới, chẳng·hạn như Đài Phát·thanhTiếng·nói Việt Nam (Voice of Vietnam Radio Station); đặc·biệt là từ Tiếng Việt hay Việt-ngữ (Vietnamese language), từ “Tiếng” với chữ·cái T được viết·hoa (capitalized) để bao·gồm cả tiếng·nói và chữ·viết (voice & script).
3. Lời·nói: Âm·thanh được định·hình thành từ·ngữ và câu·nói. Người·ta thường chú·ý đến sự phát·âm rõ·ràng, ngữ·điệu, sự trôi·chảy và chuyển động cơ học của miệng, môi và lưỡi; nó giúp ta hình·thành ngôn·ngữ rõ·ràng và dễ·hiểu.
4. Chữ, chữ·viết hay mã (script): được dùng để chỉ tất·cả các phương·tiện cụ·thể— bao·gồm hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol) hoặc dấu·hiệu (sign), ký·tự (character), chữ·cái (letter), từ·ngữ (word), vv.— được sử·dụng để biểu·thị (denote) hoặc đại·diện (represent) cho một âm·thanh (sound), một âm (phone), một ý (idea), hoặc một nghĩa (meaning) nào·đó gắn·liền với tiếng·nói (voice), lời·nói (speech) được con·người (human) sử·dụng để giao·tiếp.
5. Chữ·cái (letter): ký·tự in·được (printable character) được sử·dụng để đại·diện cho mỗi âm·vị (phoneme)— hay âm·thanh gốc, hay âm·thanh cái. Ví·dụ như từ “tôi” do ba chữ·cái hợp·lại, trong đó mỗi chữ·cái “t”, “ô” và “i” theo thứ·tự lần·lượt đại·diện cho các đơn·vị âm·thanh nhỏ·nhất /t/, /ô/ và /i/ hợp·thành tiếng /tôi/. Các ký·tự khác, chẳng·hạn như !, @, #, $, %, ^, &, *, (, ), _, +, vv., không phải là chữ·cái vì không đại·diện cho âm·vị nào·cả (any), nhưng ngược·lại, tất·cả chữ·cái đều là ký·tự.
6. Âm·tiết: Trong ngữ·âm·học Tiếng Việt, âm·tiết là đơn·vị cơ·bản của âm·thanh lời·nói có tổ·chức, đóng vai·trò là khối xây·dựng nên từ·ngữ. Nó luôn chứa một nguyên·âm chính, và có hoặc không có các phụ·âm đi kèm.
Vần là một bộ·phận cấu·tạo nên âm·tiết (từ)
Cấu·trúc âm·tiết trong Tiếng Việt rất nhất·quán. Hầu·hết các âm·tiết có·thể được chia·thành ba phần chính: phụ·âm đầu, nguyên·âm (hay “vần”) và phụ·âm cuối. Phụ·âm đầu và phụ·âm cuối là tuỳ·chọn, nhưng mỗi âm·tiết đều phải có nguyên·âm và thanh·điệu.
Cấu·trúc 5 thành·phần của âm·tiết Tiếng Việt
| [Thanh điệu] | |||
[Âm đầu] | Vần hay khuôn·vần | ||
| [Âm đệm] | <Âm chính> | [Âm cuối] | |
Ghi chú: Những thành phần nằm trong cặp dấu “< >” là bắt·buộc phải có và mang một trong sáu thanh điệu, những thành·phần nằm trong cặp dấu ” [ ]” thì có·thể có hoặc không.
7. Ký·tự (character):
Ký·tự: tất·cả hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol), ký·hiệu (notation), dấu hiệu (sign), vv. nhằm giúp con·người giao·tiếp.
8. Hán-tự hay ký·tự Hán (Chinese character): Hệ·thống chữ·viết Trung·hoa (Chinese script system): Trong hệ·thống này, thay·vì sử·dụng một vài chục chữ·cái, người·ta sử·dụng hơn tám ngàn hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol), dấu·hiệu (sign) phức·tạp hoặc “ký·tự” (character) để ghi tiếng·nói và ý-nghĩa (idea & meaning) của lời·nói (speech), để đại·diện cho hình·vị (morpheme) và từ·ngữ (word).
9. Nôm-tự hay ký·tự Nôm (Nôm character), hoặc chữ Nôm (Nôm script): Quốc-ngữ xưa (Vietnamese ancient national language), hệ·thống chữ·viết đặt·căn·bản trên ký·tự Trung·hoa (Chinese charater-based script system) để ghi tiếng (sound) Việt, phát·âm (pronounciation) Việt, âm (phone) Việt và tiếng·nói (voice) Việt. Nôm-tự đã hoàn·thành sứ·mạng lịch·sử là giữ·gìn và truyền·lại được tiếng·nói Việt, phong·tục, tập·quán, vv., của Người Việt cho các thế·hệ sau qua các tác·phẩm dân·gian, văn·chương truyền·khẩu, các tác·phẩm văn·chương Việt…
Ngày·nay, chữ Nôm (Quốc-ngữ xưa)— hệ·thống chữ·viết Việt sử·dụng chữ Hán để ghi âm Việt— đã tự-nhường·chỗ cho chữ Việt Nam (Quốc-ngữ nay)— hệ·thống chữ·viết Việt sử·dụng chữ·cái La·tinh và chữ·cái Việt để ghi âm Việt·nam. Nôm-tự đã tự·đào·thải và trở·thành di·sản văn·hoá.
Đặng Hải Nguyên
