Thuật·ngữ cho Bài·viết: Thế·nào Là Một “Từ” trong Tiếng Việt? – Phần II

Thuật·ngữ cho bài viết “Thế·nào Là Một “Từ” trong Tiếng Việt? – Phần II”

Đặng Hải Nguyên

I. Thuật·ngữ Cơ·bản về Ngôn·ngữ học

Thuật·ngữ	Định·nghĩa
Âm·tiết (syllable)	Đơn·vị phát·âm cơ·bản của Tiếng Việt, thường gồm âm·đầu, âm·đệm (nếu có), âm·chính, âm·cuối và thanh·điệu.
Đơn·vị ngôn·ngữ (linguistic unit)	Một thành·phần có chức·năng trong hệ·thống ngôn·ngữ, như âm·vị, âm·tiết, từ, cụm từ hoặc câu.
Đơn·vị từ·vựng (lexical unit)	Một đơn·vị mang ý·nghĩa hoàn·chỉnh được người sử·dụng ngôn·ngữ tiếp·nhận như một từ, dù gồm một hay nhiều âm·tiết.
Khái·niệm (concept)	Ý·niệm hoặc nội·dung tư·duy mà một từ hoặc một cụm·từ biểu·thị.
Ngôn·ngữ (language)	Hệ·thống ký·hiệu và quy·tắc dùng để giao·tiếp, tư·duy và truyền·đạt tri·thức.
Ngữ·nghĩa (semantics)	Lĩnh·vực nghiên·cứu ý·nghĩa của từ, cụm từ và câu trong ngôn·ngữ.
Từ (word)	Đơn·vị ngôn·ngữ nhỏ nhất có khả·năng hoạt·động độc·lập và mang ý·nghĩa trong giao·tiếp.
Từ·ngữ (word or expression)	Cách gọi chung cho từ và các tổ·hợp từ được sử·dụng trong lời·nói hoặc văn·bản.
Từ·pháp (word formation / morphology)	Lĩnh·vực nghiên·cứu cấu·tạo, sự hình·thành và sự biến·đổi của từ.
Ý·niệm (idea)	Nội·dung tư·duy hoặc hình·ảnh tinh·thần mà người nói và người nghe cùng nhận·thức.

II. Thuật·ngữ về Cấu·tạo Từ

Thuật·ngữ	Định·nghĩa
Từ ghép (compound word)	Từ được tạo thành từ hai hoặc nhiều thành·phần kết·hợp để tạo nên một ý·nghĩa mới.
Từ láy (reduplicative word)	Từ được tạo bằng cách lặp lại toàn bộ hoặc một phần âm·thanh nhằm tạo sắc·thái biểu·cảm hoặc ngữ·nghĩa.
Thuật·ngữ (technical term)	Từ hoặc cụm·từ mang ý·nghĩa chuyên·môn trong một lĩnh·vực khoa·học hay nghề·nghiệp.
Thuật·ngữ khoa·học (scientific term)	Thuật·ngữ được sử·dụng trong nghiên·cứu và giảng·dạy khoa·học.
Hình·thái (morphological form)	Cấu·trúc hoặc hình·thức của một từ trong hệ·thống ngôn·ngữ.

III. Thuật·ngữ về Chính·tả và Biểu·thị

Thuật·ngữ	Định·nghĩa
Biểu·thị (representation)	Cách thể·hiện một đơn·vị ngôn·ngữ bằng chữ·viết hoặc ký·hiệu.
Dấu chấm·lơ (interpunct)	Dấu “·” được đề·xuất dùng để nối các âm·tiết thuộc cùng một đơn·vị từ·vựng hoặc đơn·vị ngữ·pháp.
Khoảng trắng (space)	Khoảng cách giữa các ký·tự hoặc các đơn·vị trong văn·bản.
Ranh·giới từ (word boundary)	Vị·trí phân chia giữa hai từ liên tiếp trong văn·bản hoặc lời·nói.
Ranh·giới âm·tiết (syllable boundary)	Vị·trí phân chia giữa hai âm·tiết.

IV. Thuật·ngữ về Phân·tích và Quy·chuẩn

Thuật·ngữ	Định·nghĩa
Ngoại·lệ (exception)	Trường·hợp không áp·dụng quy·tắc chung vì có lý·do lịch·sử, pháp·lý hoặc thực·tiễn.
Nguyên·lý (principle)	Tư·tưởng hoặc quy·tắc nền·tảng làm cơ·sở cho việc xây·dựng và áp·dụng một hệ·thống.
Quy·chuẩn (standard)	Bộ nguyên·lý và quy·tắc nhằm hướng dẫn cách sử·dụng hoặc trình·bày một cách thống·nhất.
Thống·nhất (unity / consistency)	Trạng·thái các thành·phần cùng tuân theo một nguyên·lý chung.
Thực·tiễn (practice)	Cách sử·dụng hoặc áp·dụng trong đời sống và giao·tiếp thực·tế.

V. Thuật·ngữ về Đọc hiểu và Tiếp·nhận

Thuật·ngữ	Định·nghĩa
Khả·năng đọc (readability)	Mức·độ dễ đọc và dễ hiểu của một văn·bản đối với người đọc.
Lập·luận (reasoning / argumentation)	Tiến·trình đưa ra lý·lẽ và bằng·chứng để bảo·vệ một quan·điểm.
Mơ·hồ (ambiguity)	Trạng·thái một từ hoặc câu có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau.
Tiếp·nhận (perceive / receive)	Tiến·trình người đọc hoặc người nghe nhận biết và hiểu thông·tin ngôn·ngữ.
Thói·quen (habit)	Cách sử·dụng hoặc hành·vi được hình·thành qua thời·gian do lặp đi lặp lại.

VI. Thuật·ngữ Đề·nghị Mới trong Quy·chuẩn Biểu·thị Đơn·vị Từ·vựng Tiếng Việt (QBDTV)

Đây là những thuật·ngữ xuất·hiện trực·tiếp hoặc được ngụ·ý rõ·ràng trong bài·viết.

Thuật·ngữ	Định·nghĩa
Biểu·thị từ·vựng (lexical representation)	Phương·thức thể·hiện các đơn·vị từ·vựng trong văn·bản bằng những quy·ước thống·nhất.
Đơn·vị ngữ·pháp (grammatical unit)	Một đơn·vị đảm nhiệm chức·năng ngữ·pháp trong câu hoặc trong diễn·ngôn.
Thống·nhất ngữ·nghĩa (semantic unity)	Đặc·tính của nhiều âm·tiết cùng biểu·thị một ý·nghĩa thống·nhất.
Thống·nhất từ·vựng (lexical unity)	Đặc·tính của nhiều âm·tiết được người bản·ngữ tiếp·nhận như một từ duy·nhất.
Trực·quan ngôn·ngữ (linguistic visualization)	Khả·năng giúp người đọc nhận·biết cấu·trúc ngôn·ngữ thông qua hình·thức trình·bày của văn·bản.