Trong bài viết này, chúng·ta sẽ đi vào phần quan·trọng nhất của toàn bộ dự·án dấu chấm·lơ.
Thế·nào là một “từ” trong Tiếng Việt? Có·lẽ đây là câu hỏi nền·tảng mà mọi cuộc thảo·luận về dấu chấm·lơ đều cần bắt·đầu.
Trước·hết, tôi xin trình·bày một vài khái·niệm căn·bản về ngôn·ngữ mà chúng·ta cần nắm·rõ và thống·nhất:
Tiếng, tiếng·nói, lới·nói, chữ hay chữ viết (script), chữ·cái, Âm·tiết & Vần, ký·tự, Hán-tự hay ký·tự Hán, và Nôm-tự hay ký·tự Nôm (Nôm character), hay chữ Nôm:
1. tiếng: Một dạng năng·lượng được tạo ra bởi các rung·động truyền qua không·khí, nước hoặc các vật·thể rắn dưới dạng sóng, chẳng·hạn như tiếng hú, tiếng gầm của loài thú, tiếng hót của chim, tiếng gió rít, tiếng ồn, tiếng răng·rắc của cây, cành·cây gẫy, vv. (etc.), và tiếng đặc·trương cho con·người, chẳng·hạn như tiếng cười, tiếng khóc, tiếng hét, vv.
2. tiếng·nói: Âm·thanh do con·người tạo·ra để giao·tiếp. Nó có·thể là âm thanh đặc trưng hoặc âm thanh thô được tạo ra bởi dây thanh quản và vòm·miệng của bạn. Người·ta thường chú·ý đến cao độ (cao hay thấp), độ vang (nơi âm thanh rung động) và chất-lượng (phẩm·chất & số·lượng, quality & quantity) âm·thanh cơ·bản tự·nhiên khi nóí về tiếng·nói của một người·nào·đó (someone). Về sau, từ “tiếng” được mở·rộng thêm nhiều ý·nghĩa mới, chẳng·hạn như Đài Phát·thanhTiếng·nói Việt Nam (Voice of Vietnam Radio Station); đặc·biệt là từ Tiếng Việt hay Việt-ngữ (Vietnamese language), từ “Tiếng” với chữ·cái T được viết·hoa (capitalized) để bao·gồm cả tiếng·nói và chữ·viết (voice & script).
3. Lời·nói: Âm·thanh được định·hình thành từ·ngữ và câu·nói. Người·ta thường chú·ý đến sự phát·âm rõ·ràng, ngữ·điệu, sự trôi·chảy và chuyển động cơ học của miệng, môi và lưỡi; nó giúp ta hình·thành ngôn·ngữ rõ·ràng và dễ·hiểu.
4. Chữ, chữ·viết hay mã (script): được dùng để chỉ tất·cả các phương·tiện giao·tiếp cụ·thể— bao·gồm hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol) hoặc dấu·hiệu (sign), ký·tự, chữ·cái, từ·ngữ (word), vv.— được sử·dụng để biểu·thị (denote) hoặc đại·diện (represent) cho một âm·thanh (sound), một âm (phone), một ý (idea), hoặc một nghĩa (meaning) nào·đó gắn·liền với tiếng·nói, lời·nói được con·người (human) sử·dụng để giao·tiếp.
5. Chữ·cái: Ký·tự in·được (printable character) được sử·dụng để đại·diện cho mỗi âm·vị (phoneme)— hay âm·thanh gốc, hay âm·thanh cái. Ví·dụ như từ “tôi” do ba chữ·cái hợp·lại, trong đó mỗi chữ·cái “t”, “ô” và “i” theo thứ·tự lần·lượt đại·diện cho các đơn·vị âm·thanh nhỏ·nhất /t/, /ô/ và /i/ hợp·thành tiếng /tôi/. Các ký·tự khác, chẳng·hạn như !, @, #, $, %, ^, &, *, (, ), _, +, vv., không phải là chữ·cái vì không đại·diện cho âm·vị nào·cả (any), nhưng ngược·lại, tất·cả chữ·cái đều là ký·tự.
6. Âm·tiết: Trong ngữ·âm·học Tiếng Việt, âm·tiết là đơn·vị cơ·bản của âm·thanh lời·nói có tổ·chức, đóng vai·trò là khối xây·dựng nên từ·ngữ. Nó luôn chứa một nguyên·âm chính, và có hoặc không có các phụ·âm đi kèm.
Vần là một bộ·phận cấu·tạo nên âm·tiết (từ)
Cấu·trúc âm·tiết trong Tiếng Việt rất nhất·quán. Hầu·hết các âm·tiết có·thể được chia·thành ba phần chính: phụ·âm đầu, nguyên·âm (hay “vần”) và phụ·âm cuối. Phụ·âm đầu và phụ·âm cuối là tuỳ·chọn, nhưng mỗi âm·tiết đều phải có nguyên·âm và thanh·điệu.
Cấu·trúc 5 thành·phần của âm·tiết Tiếng Việt
| [Thanh điệu] | |||
| [Âm đầu] | Vần hay khuôn·vần | ||
| [Âm đệm] | <Âm chính> | [Âm cuối] | |
Ghi chú: Những thành phần nằm trong cặp dấu “< >” là bắt·buộc phải có và mang một trong sáu thanh điệu, những thành·phần nằm trong cặp dấu ” [ ]” thì có·thể có hoặc không.
7. Ký·tự: Tất·cả hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol), ký·hiệu (notation), dấu hiệu (sign), vv., nhằm giúp con·người giao·tiếp.
8. Hán-tự hay ký·tự Hán (Chinese character): Hệ·thống chữ·viết Trung·hoa (Chinese script system): Trong hệ·thống này, thay·vì sử·dụng một vài chục chữ·cái, người·ta sử·dụng hơn tám ngàn hình vẽ, biểu·tượng, dấu·hiệu phức·tạp hoặc “ký·tự” để ghi tiếng·nói và ý-nghĩa (idea & meaning) của lời·nói, để đại·diện cho hình·vị (morpheme) và từ·ngữ (word).
9. Nôm-tự hay ký·tự Nôm (Nôm character), hay chữ Nôm: Quốc-ngữ xưa, hệ·thống chữ·viết đặt·căn·bản trên ký·tự Trung·hoa (Chinese charater-based script system) để ghi tiếng Việt, phát·âm (pronounciation) Việt, âm (phone) Việt và tiếng·nói Việt. Nôm-tự đã hoàn·thành sứ·mạng lịch·sử là giữ·gìn và truyền·lại được tiếng·nói Việt, phong·tục, tập·quán, vv., của Người Việt cho các thế·hệ sau qua các tác·phẩm dân·gian, văn·chương truyền·khẩu, các tác·phẩm văn·chương Việt…
Ngày·nay, chữ Nôm (Quốc-ngữ xưa)— hệ·thống chữ·viết Việt sử·dụng chữ Hán để ghi âm Việt— đã tự-nhường·chỗ cho chữ Việt·nam (Quốc-ngữ nay)— hệ·thống chữ·viết Việt sử·dụng chữ·cái La·tinh và chữ·cái Việt để ghi âm Việt·nam. Nôm-tự đã tự·đào·thải và trở·thành di·sản văn·hoá.
Phụ·lục:
| Thuật·ngữ | Định·nghĩa |
|---|---|
| Âm (phone) | Đơn·vị âm·thanh cụ·thể được phát ra trong lời·nói. Âm là đối·tượng nghiên·cứu của ngữ·âm học và có·thể khác nhau giữa các ngôn·ngữ hoặc người nói. |
| Âm·đầu (onset consonant) | Phụ·âm đứng ở đầu một âm·tiết, nếu có. Ví dụ: b trong “ba”, th trong “thầy”. |
| Âm·chính (vowel nucleus) | Thành·phần bắt·buộc của một âm·tiết, thường là nguyên·âm mang trọng·tâm phát·âm. |
| Âm·cuối (coda consonant) | Phụ·âm đứng ở cuối âm·tiết, nếu có. Ví dụ: n trong “ăn”, t trong “mát”. |
| Âm·đệm (glide) | Thành·phần đứng giữa âm·đầu và âm·chính trong một số âm·tiết Tiếng Việt, chẳng·hạn như o trong “hoa”. |
| Âm·tiết (syllable) | Đơn·vị phát·âm cơ·bản của lời·nói, thường gồm một nguyên·âm chính và có·thể có phụ·âm đầu hoặc phụ·âm cuối. |
| Chữ (script / writing system) | Hệ·thống ký·hiệu được con·người sử·dụng để ghi lại và truyền đạt ngôn·ngữ. |
| Chữ·cái (letter) | Ký·tự đại·diện cho một hoặc nhiều âm·vị trong hệ·thống chữ·viết dùng bảng chữ·cái. |
| Chữ Nôm (Nôm script) | Hệ·thống chữ·viết cổ của Người Việt, sử·dụng chủ·yếu ký·tự Hán và ký·tự Nôm để ghi Tiếng Việt. |
| Đơn·vị từ·vựng (lexical unit) | Một đơn·vị mang ý·nghĩa hoàn·chỉnh trong ngôn·ngữ, có·thể gồm một hoặc nhiều âm·tiết. |
| Hán·tự (Chinese character) | Ký·tự thuộc hệ·thống chữ·viết Trung·Hoa, biểu·thị hình·vị hoặc từ. |
| Hình·thái học (morphology) | Ngành ngôn·ngữ học nghiên·cứu cấu·tạo và hình·thức của từ. |
| Ký·tự (character) | Đơn·vị đồ·họa được sử·dụng trong một hệ·thống chữ·viết, bao·gồm chữ·cái, chữ số, dấu câu và các ký·hiệu khác. |
| Lời·nói (speech) | Tiếng·nói đã được tổ·chức thành từ·ngữ và câu để giao·tiếp. |
| Ngôn·ngữ (language) | Hệ·thống ký·hiệu và quy·tắc được con·người sử·dụng để giao·tiếp, biểu·đạt tư·duy và truyền đạt tri·thức. |
| Ngữ·nghĩa (semantics) | Lĩnh·vực nghiên·cứu ý·nghĩa của từ, cụm từ và câu trong ngôn·ngữ. |
| Phụ·âm (consonant) | Âm được tạo ra khi luồng hơi bị cản trở một phần hoặc hoàn toàn trong quá trình phát·âm. |
| Quốc·ngữ (Vietnamese alphabetic writing system) | Hệ·thống chữ·viết hiện·đại của Tiếng Việt dựa trên bảng chữ·cái La-tinh và các dấu thanh. |
| Thanh·điệu (tone) | Đặc·điểm cao độ của âm·tiết, dùng để phân biệt ý·nghĩa trong Tiếng Việt. |
| Tiếng (sound) | Âm·thanh nói chung; trong một số ngữ·cảnh còn được dùng để chỉ một âm·tiết của Tiếng Việt. |
| Tiếng·nói (voice) | Âm·thanh do con·người tạo ra để giao·tiếp. |
| Từ (word) | Đơn·vị ngôn·ngữ nhỏ nhất có khả·năng hoạt·động độc·lập và mang ý·nghĩa hoàn·chỉnh trong giao·tiếp. |
| Từ ghép (compound word) | Từ được tạo thành từ hai hoặc nhiều thành·tố kết·hợp với nhau để tạo nên một ý·nghĩa mới. |
| Từ láy (reduplicative word) | Từ được hình·thành bằng cách lặp lại toàn bộ hoặc một phần âm·thanh nhằm tạo sắc·thái ngữ·nghĩa hoặc biểu·cảm. |
| Vần (rhyme) | Phần của âm·tiết gồm âm·đệm (nếu có), âm·chính và âm·cuối. |
Mời các bạn xem tiếp
Thế·nào Là Một “từ” trong Tiếng Việt – Phần II
