Linguistic methodologies for guiding student comprehension from literal translation to native phonetic nuances.
TỪ NGHĨA ĐẾN CHẤT·THƠ— Khi thơ Tiếng Việt được dịch sang Tiếng Anh.
Đặng Hải Nguyên.
NỘI·DUNG
5. KHI BÀI·THƠ TRỞ·THÀNH BÀI·HỌC TIẾNG VIỆT
6. ĐỌC BÀI·THƠ KHÔNG CHỈ BẰNG MẮT
7. DẮU CÂU— MỘT PHẦN CỦA CHẤT NHẠC
8. TẠI SAO KHÔNG CHỈ DẠY BẢN DỊCH?
– – o O o – –
5. KHI BÀI·THƠ TRỞ·THÀNH BÀI·HỌC TIẾNG VIỆT
Ở Phần I, chúng ta bắt đầu từ một câu·hỏi tưởng·như rất đơn·giản: Tại·sao nên đưa thơ nguyên·bản vào chương·trình giảng·dạy Tiếng Việt như một Ngôn·ngữ Thứ hai (VSL)?
Câu·trả·lời không chỉ nằm ở giá·trị văn·học của thơ. Một bài·thơ Tiếng Việt, nếu được lựa·chọn và khai·thác phù·hợp, có·thể trở·thành một “phòng·thí·nghiệm ngôn·ngữ” sống·động, nơi học·sinh không chỉ học từ·vựng và ngữ·pháp mà còn được nghe âm·thanh, nhận·biết thanh·điệu, cảm·nhận nhịp·điệu, quan·sát cấu·trúc câu, hiểu sắc·thái từ·ngữ và khám·phá cách Người Việt biểu·đạt tình·cảm.
Bài·thơ “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT” là một ví·dụ.
Thoạt·nhìn, người học có·thể chỉ thấy những từ·ngữ quen·thuộc:
Tình·yêu
một mình
cô·đơn
nắm tay
chung sức
hạnh·phúc
Nhưng nếu chỉ dừng ở việc giải·nghĩa từng từ, người học mới chỉ bước vào cánh·cửa đầu·tiên của bài·thơ.
Bài·thơ còn cho người học thấy cách những từ·ngữ ấy kết·hợp với nhau để tạo·nên ý·nghĩa.
“Cô·đơn” không chỉ là một từ. Nó trở·thành một trạng·thái đối·lập với “có nhau”.
“Nắm tay” không chỉ mô·tả một hành·động. Trong ngữ·cảnh bài·thơ, nó biểu·thị sự gần·gũi.
“Chung sức” mở·rộng sự gần·gũi ấy thành hành·động cùng·nhau.
“Vun·bồi” lại đưa hành·động ấy vào một tiến·trình lâu·dài.
Vì·thế, người học có·thể nhìn thấy một chuỗi phát·triển:
có nhau → nắm tay → chung sức → vun·bồi → hạnh·phúc.
Đây chính là lúc bài·thơ bắt đầu trở·thành một bài·học Tiếng Việt.
Người học không còn học từ·ngữ như những đơn·vị rời·rạc. Họ học cách từ·ngữ sống trong câu, trong ngữ·cảnh và trong diễn·ngôn.
Một bài·thơ vì·thế có·thể đồng·thời là bài·học về từ·vựng, ngữ·pháp, ngữ·nghĩa, ngữ·dụng, phát·âm, thanh·điệu, nhịp·điệu và văn·hoá.
Quan·trọng hơn, học·sinh bắt đầu nhận·ra rằng ngôn·ngữ không chỉ dùng để nói về thế·giới; ngôn·ngữ còn tạo·ra cách chúng ta cảm·nhận thế·giới.
6. ĐỌC BÀI·THƠ KHÔNG CHỈ BẰNG MẮT
Một trong những khác·biệt quan·trọng giữa đọc một đoạn văn thông·thường và đọc thơ là thơ không chỉ được tiếp·nhận bằng mắt.
Thơ còn được nghe.
Điều này đặc·biệt quan·trọng đối với người học Tiếng Việt.
Tiếng Việt là một ngôn·ngữ có thanh·điệu. Thanh·điệu không chỉ giúp phân·biệt nghĩa của từ mà còn góp·phần tạo·nên âm·hưởng của lời·nói. Khi những âm·tiết có thanh·điệu khác·nhau nối·tiếp nhau trong một câu·thơ, người đọc không chỉ tiếp·nhận thông·tin ngữ·nghĩa mà còn tiếp·nhận một dòng âm·thanh.
Vì·vậy, nếu học·sinh chỉ nhìn bài·thơ trên giấy và dịch từng dòng sang Tiếng Anh, một phần quan·trọng của bài·thơ có·thể bị bỏ·lại.
Hãy thử đọc:
Đôi ta luôn có nhau,
nắm tay, chung sức, vun·bồi…
Ở đây, ý·nghĩa không nằm hoàn·toàn trong từ·vựng.
Có sự chuyển·động.
“Có nhau” tạo·ra trạng·thái.
“Nắm tay” tạo·ra hành·động.
“Chung sức” tạo·ra sự hợp·tác.
“Vun·bồi” tạo·ra một tiến·trình.
Nhịp·điệu của các cụm·từ (phrase) cũng góp·phần dẫn người đọc đi từ một trạng·thái tình·cảm đến một quan·niệm về tình·yêu.
Đặc·biệt, dấu chấm·lửng ở cuối câu:
vun·bồi…
không đơn·thuần là dấu hiệu cho một câu chưa kết·thúc.
Nó tạo·ra một khoảng·lặng.
Khoảng·lặng ấy có·thể được cảm·nhận như một hơi·thở, một sự ngân·dài hoặc một ý·niệm còn đang tiếp·tục.
Nếu chuyển thẳng thành một câu văn:
“We will hold hands, work together, and nurture our love.”
người đọc có·thể hiểu nội·dung. Nhưng dòng·chảy trữ·tình của câu·thơ đã thay·đổi.
Đây chính là sự khác·biệt giữa hiểu nghĩa và cảm·nhận chất·thơ.
7. DẮU CÂU— MỘT PHẦN CỦA CHẤT NHẠC
Trong văn·bản thông·thường, dấu câu thường được xem là công·cụ giúp tổ·chức câu và làm rõ quan·hệ ngữ·pháp.
Trong thơ, dấu câu có·thể làm nhiều hơn thế.
Dấu câu có·thể tạo nhịp, tạo khoảng·lặng, tạo sự chờ·đợi và điều·khiển tốc·độ cảm·xúc.
Trong “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT”, chúng·ta gặp nhiều cách sử·dụng dấu câu đáng chú·ý:
Anh mong…
Ba dấu chấm (dấu chấm·lửng, ellipsis) ở đây không phải là một chi·tiết trang·trí.
Nó tạo·ra một khoảng·dừng trước khi ước·muốn được nói·ra.
Người đọc có·thể cảm·nhận một sự ngập·ngừng, một hơi·thở hoặc một khoảnh·khắc chờ·đợi.
Sau đó:
Đôi ta luôn có nhau,
nắm tay, chung sức, vun·bồi…
Dấu phẩy (comma) giữ cho dòng·thơ tiếp·tục chuyển·động, trong khi dấu chấm·lửng cuối dòng lại không đóng·lại hoàn·toàn ý·niệm.
Ở phần cuối:
Tình·yêu là có thật,
trong trái tim chung·đôi,
luôn vun·bồi hạnh·phúc!
Dấu phẩy sau “có thật” tạo·ra một sự mở·rộng.
Tình·yêu không chỉ “có thật”; câu·thơ còn tiếp·tục giải·thích tình·yêu ấy tồn·tại ở đâu và được nuôi·dưỡng như thế nào.
Vì·thế, khi dạy thơ trong VSL, giáo·viên không nên xem dấu câu chỉ là một phần của chính·tả hoặc ngữ·pháp.
Dấu câu (punctuation mark) có·thể trở·thành một phần của bài·học nghe.
Giáo·viên có·thể yêu·cầu học·sinh đọc cùng một câu theo hai cách: một lần không chú·ý đến dấu câu và một lần tôn·trọng khoảng·dừng của tác·giả. Sự khác·biệt về nhịp·điệu và cảm·xúc sẽ trở·thành một bài·học ngôn·ngữ rất cụ·thể.
Như·vậy, dấu câu không chỉ giúp người học đọc đúng.
Nó giúp người học đọc có·cảm·nhận, cảm·xúc.
8. TẠI SAO KHÔNG CHỈ DẠY BẢN DỊCH?
Một câu·hỏi tự·nhiên có·thể được đặt·ra:
Nếu mục·tiêu là giúp học·sinh hiểu bài·thơ, tại·sao không dịch bài·thơ sang Tiếng Anh rồi dạy từ bản dịch?
Bản dịch rõ·ràng có giá·trị.
Nó giúp người học tiếp·cận nội·dung khi vốn Tiếng Việt còn hạn·chế. Nó giúp giải·thích những từ·ngữ khó, những hình·ảnh khó hiểu hoặc những cấu·trúc chưa quen·thuộc.
Nhưng bản dịch chỉ là cây·cầu.
Nó không nên trở·thành điểm·đến cuối·cùng.
Một bản dịch có·thể chuyển tải nội·dung nhưng khó có·thể giữ nguyên toàn·bộ hệ·thống thanh·điệu, nhịp·điệu, âm·hưởng, cách ngắt câu và những sắc·thái văn·hoá của nguyên·bản.
Điều này càng rõ khi dịch thơ Tiếng Việt sang Tiếng Anh.
Tiếng Việt và Tiếng Anh tạo·nhạc bằng những phương·thức khác·nhau. Tiếng Việt có thanh·điệu và cấu·trúc âm·tiết đặc·thù; Tiếng Anh dựa nhiều hơn vào trọng·âm, nhịp·trọng·âm và sự biến·đổi âm·thanh trong dòng·nói.
Vì·vậy, một bản dịch tốt có·thể giúp người học hiểu bài·thơ nhưng không nhất·thiết giúp họ trải·nghiệm bài·thơ như một bài·thơ Tiếng Việt.
Đó là lý·do cần đặt nguyên·bản ở vị·trí trung·tâm.
Có·thể dạy:
Nguyên·bản → giải·thích → bản dịch → trở·lại nguyên·bản.
Học·sinh đọc nguyên·bản.
Học·sinh tìm hiểu nghĩa.
Học·sinh đối·chiếu bản dịch.
Sau đó, học·sinh quay trở·lại nguyên·bản và thử nghe xem mình có·thể nhận·ra điều gì mà bản dịch không thể hiện được.
Đây là một bước rất quan·trọng.
Bởi·vì mục·tiêu cuối·cùng không phải là làm cho học·sinh nói:
“Em hiểu bài·thơ này bằng Tiếng Anh.”
Mà là giúp các em có·thể nói:
“Em hiểu bài·thơ này bằng Tiếng Việt.”
Và cao hơn nữa:
“Em cảm·được bài·thơ này bằng Tiếng Việt.”
Đó chính là khoảng·cách từ nghĩa đến chất·thơ.
Một chương·trình VSL muốn đào·tạo người học sử·dụng Tiếng Việt một cách tự·nhiên và sâu·sắc không thể chỉ dừng ở việc giúp các em biết “bài·thơ nói gì”.
Các em cần từng·bước khám·phá:
Bài·thơ nói gì?
Bài·thơ nói như thế·nào?
Tại·sao tác·giả lại nói như thế?
Và cuối·cùng:
Em cảm·nhận được gì khi nghe chính Tiếng Việt ấy?
Từ đây, chúng ta có·thể bước sang một câu·hỏi sâu hơn: nếu thơ cần được nghe, đọc và cảm, thì người học phải được tiếp·cận bài·thơ như thế·nào?
Mời quý·vị và các bạn xem tiếp:
Phần III: ĐỌC, NGHE VÀ CẢM THƠ — Từ phân·tích diễn·ngôn đến phương·pháp học Tiếng Việt.
–o O o – –
CỤM·TỪ VÀ KHÁI·NIỆM TRỌNG·TÂM
1. Hiểu nghĩa và cảm·nhận chất·thơ
hiểu nghĩa (understand meaning): Nắm·được nội·dung và ý·nghĩa mà từ·ngữ, câu hoặc văn·bản biểu·đạt.
cảm·nhận chất·thơ (experience poetic quality): Nhận·biết và cảm·thụ những đặc·điểm về âm·thanh, nhịp·điệu, hình·ảnh, cảm·xúc và cách biểu·đạt tạo·nên tính·chất thơ.
2. Đọc bằng mắt và đọc bằng tai
đọc bằng mắt (read visually): Tiếp·nhận văn·bản chủ·yếu thông qua hình·thức chữ·viết.
đọc bằng tai (read aurally): Tiếp·nhận thơ thông qua âm·thanh, giọng đọc, thanh·điệu, nhịp·điệu và khoảng·dừng.
3. Nguyên·bản và bản dịch
văn·bản nguyên·bản (original text): Văn·bản được viết trong ngôn·ngữ nguồn trước khi được dịch.
bản dịch (translation): Văn·bản được tạo·ra bằng cách chuyển nội·dung từ ngôn·ngữ nguồn sang ngôn·ngữ đích.
4. Dịch nghĩa và tái·tạo thơ
dịch nghĩa (literal/semantic translation): Chuyển nội·dung và ý·nghĩa từ ngôn·ngữ nguồn sang ngôn·ngữ đích, chú·trọng đến thông·tin và ý·nghĩa.
tái·tạo thơ (poetic recreation): Tạo·lại bài·thơ trong ngôn·ngữ đích sao cho không chỉ giữ·được nội·dung mà còn cố·gắng tái·hiện hình·ảnh, nhịp·điệu, cảm·xúc và chất·thơ.
5. Bản dịch như cây·cầu
bản dịch như cây·cầu (translation as a bridge): Quan·niệm xem bản dịch là phương·tiện giúp người học vượt qua trở·ngại ngôn·ngữ để tiếp·cận và hiểu nguyên·bản.
6. Từ nghĩa đến chất·thơ
từ nghĩa đến chất·thơ (from meaning to poetic quality): Tiến·trình chuyển từ việc hiểu nội·dung và ý·nghĩa của bài·thơ sang việc nhận·biết và cảm·thụ âm·thanh, nhịp·điệu, hình·ảnh, cảm·xúc và những sắc·thái nghệ·thuật của bài·thơ.
– – o O o – –
Ngữ·vựng của bài·viết “Thơ Tiếng Việt trong giảng·dạy VLS — Phần II”
Từ nghĩa đến chất·thơ — Khi thơ Tiếng Việt được dịch sang Tiếng Anh
( ← Xin vui·lòng nhấp·chuột ở hàng trên để xem tiếp phần ngữ·vựng.)
Xem lại:
Phần I: THƠ TIẾNG VIỆT TRONG GIẢNG·DẠY VSL — Vì·sao nên dạy thơ nguyên·bản?
Phần II: TỪ NGHĨA ĐẾN CHẤT·THƠ — Khi thơ Tiếng Việt được dịch sang Tiếng Anh
Phần III: ĐỌC, NGHE VÀ CẢM THƠ — Từ phân·tích diễn·ngôn đến phương·pháp học Tiếng Việt
