Đặng Hải Nguyên
Trước khi đi vào phần chính thế·nào là một “từ” trong Tiếng Việt? Thiết·nghĩ (It is worth considering…), chúng·ta cần hiểu rõ và phân·biệt nó với câu hỏi thường được người·ta nghĩ đến.
Từ hay từ·ngữ là gì? Từ là một đơn·vị ngôn·ngữ duy·nhất mang ý·nghĩa. Câu hỏi “Từ là gì” được dùng để hỏi về danh tính, định·nghĩa hoặc bản·dịch của từ đó. Trong·khi “thế·nào là một từ” được dùng để hỏi về từ·pháp (từ mới được tạo thành từ các thành phần như thế nào), vị·trí của từ hoặc âm·tiết trong một từ ghép; ngữ·pháp (từ này được đặt cạnh từ kia như thế·nào?)
Thế·nào là một “từ” trong Tiếng Việt? Đây là câu hỏi quan·trọng nhất trong toàn·bộ (the whole) hành·trình đi tìm câu trả·lời mà tôi muốn chia·sẻ với bạn.
Nghe qua thì có vẻ rất đơn·giản.
Ai cũng biết từ là gì. Chúng·ta sử·dụng từ mỗi ngày. Chúng·ta nói bằng từ, viết bằng từ và suy·nghĩ cũng bằng từ.
Nhưng nếu dừng lại một chút và tự hỏi:
Một “từ” trong Tiếng Việt thật sự được xác·định như thế nào?
thì câu trả·lời không còn đơn·giản nữa.
Trong nhiều ngôn·ngữ dùng bảng chữ·cái (alphabet) La-tinh, ranh·giới của từ thường rất rõ·ràng. Mỗi từ được viết liền nhau, khoảng trắng được dùng để ngăn·cách từ này với từ khác.
Tiếng Việt lại có một cách viết khác. Mỗi âm·tiết thường được viết cách nhau bằng một khoảng trắng. Vì·vậy (therefore) — vì vậy, vì thế (because of that…) — khi nhìn vào một câu văn, chúng ta rất dễ nhầm rằng mỗi “tiếng” cũng chính là một “từ”.
Thực tế không hẳn như vậy. Khi đọc cụm “khoa học”, bạn có nghĩ đến hai khái·niệm riêng biệt là “khoa” và “học” không? Có lẽ là không.
Trong suy·nghĩ của hầu·hết chúng·ta, “khoa học” được hiểu như một ý·niệm hoàn·chỉnh.
Điều tương·tự cũng xảy ra với “ngôn ngữ”, “văn hoá”, “kinh tế”, “xã hội”, “địa lý” và rất nhiều trường·hợp khác.
Điều đó khiến tôi đặt ra một câu hỏi khác.
Nếu người đọc đã hiểu đây là một đơn·vị thống·nhất, liệu cách viết có thể giúp họ nhận ra điều đó nhanh hơn hay không?
Theo tôi, đây chính là điểm xuất·phát của toàn·bộ ý·tưởng về dấu chấm·lơ. Thế·nhưng, tôi chưa bắt·đầu từ dấu chấm·lơ mà bắt·đầu từ khái·niệm đơn·vị từ·vựng.
Nếu nhiều âm·tiết cùng tạo nên một ý (idea), một nghĩa (meaning), một khái·niệm (concept) thống·nhất và được người bản·ngữ tiếp·nhận như một từ, thì về mặt trực·quan, chúng cũng có thể được biểu·thị như một đơn·vị thống·nhất.
Đó là lý·do tôi đề·nghị sử·dụng dấu chấm·lơ để liên·kết các âm·tiết trong những trường·hợp ấy.
Tuy nhiên, tôi cũng cho rằng việc sử·dụng dấu chấm·lơ không nên chỉ dựa trên cảm·tính.
Một đề·nghị muốn có giá·trị lâu dài cần dựa trên những nguyên·lý rõ·ràng.
Theo tôi:
1. Nguyên·lý đầu tiên là tính thống·nhất của đơn·vị từ·vựng.
Nếu các âm·tiết cùng tạo thành một đơn·vị ý nghĩa không thể tách·rời trong cách sử·dụng hiện·đại, thì chúng ta nên xem xét việc biểu·thị sự thống·nhất đó.
2. Nguyên·lý thứ hai là tính thống·nhất về ngữ·nghĩa.
Điều quan·trọng không phải là các âm·tiết có nguồn·gốc từ đâu, mà là ngày·nay Người Việt hiểu chúng như thế·nào.
Ngôn·ngữ là một thực·thể sống.
Nghĩa của từ được hình·thành và ổn·định thông qua cách cộng·đồng sử·dụng, chứ không chỉ thông qua lịch·sử hình·thành của từng âm·tiết.
3. Nguyên·lý thứ ba là hình·thái của từ.
Có những từ thuần Việt.
Có những từ Việt·nồm (post-Nôm hay hậu-Nôm) hoặc từ Hán-Việt.
Có từ ghép.
Có từ láy.
Có thuật·ngữ khoa·học.
Mỗi nhóm (group) đều có những đặc·điểm riêng.
Điều đó có nghĩa là không thể chỉ dùng một quy·tắc duy nhất cho mọi trường·hợp. Chúng·ta cần quan·sát cách từng loại từ vận·hành trong thực·tế.
4. Nguyên·lý tiếp theo mà tôi rất quan·tâm là khả·năng đọc.
Một hệ·thống chữ·viết tốt không chỉ đúng về mặt ngôn·ngữ học mà còn phải giúp người đọc tiếp·nhận thông·tin dễ·dàng hơn.
Nếu một cách trình·bày khiến mắt người đọc nhận ra cấu·trúc của câu nhanh hơn, giảm bớt sự mơ·hồ và hỗ·trợ người học Tiếng Việt, thì theo tôi đó là một ưu·điểm đáng để nghiên·cứu.
5. Bên cạnh đó là tính nhất·quán.
Một quy·chuẩn chỉ có ý·nghĩa khi nó được áp·dụng theo những nguyên·lý ổn·định.
Nếu cùng một loại từ (type of word), hay một loại·từ (part of speech, i.e., noun, verb, etc.) hoặc từ·loại (classifier, con, cái, chiếc, vv.) mà lúc viết theo cách này, lúc viết theo cách khác, thì người đọc sẽ khó biết nên hiểu như thế·nào.
Nhất·quán không có nghĩa là cứng·nhắc.
Nhất·quán có nghĩa là cùng một nguyên·lý sẽ được áp·dụng giống nhau trong những trường·hợp tương tự.
Cuối cùng là các ngoại·lệ.
Theo tôi, đây không phải là điểm yếu (weak point) của một quy·chuẩn mà là dấu hiệu của sự tôn·trọng thực·tiễn.
Tôi không đề·nghị thay·đổi tên chính·thức của quốc·gia, tên người, tên cơ·quan, văn·bản pháp·lý hay những tài·liệu lịch·sử.
Những trường·hợp ấy mang những giá·trị vượt lên trên phạm·vi của một quy·chuẩn biên·tập.
Một quy·chuẩn tốt không nên phủ·nhận thực·tiễn.
Ngược lại, nó cần biết đâu là phạm·vi của mình.
Có lẽ bạn sẽ nhận·ra rằng cho đến lúc này, tôi vẫn chưa nói nhiều về chính dấu chấm·lơ.
Đó là vì, theo tôi, dấu chấm·lơ chỉ là một công·cụ.
Điều đáng quan·tâm hơn luôn là câu hỏi đứng phía sau công·cụ ấy.
Thế·nào là một từ?
Nếu chúng·ta cùng hiểu rõ câu hỏi đó, thì việc có nên dùng dấu chấm·lơ hay không sẽ trở·thành một cuộc thảo·luận tự·nhiên, bình·tĩnh và dựa trên lập·luận, thay·vì chỉ dựa trên thói·quen.
Tôi không mong bài viết này mang đến câu trả·lời cuối cùng.
Tôi chỉ mong nó mở đầu cho một cuộc trò·chuyện.
Bởi theo tôi, điều đẹp nhất của ngôn·ngữ không phải là mọi người đều nghĩ giống nhau.
Điều đẹp nhất là chúng·ta luôn có·thể cùng nhau suy·nghĩ, cùng nhau trao·đổi và cùng nhau làm cho Tiếng Việt ngày càng rõ·ràng hơn. Điều này sẽ mãi là niềm vinh·dự, niềm vui và nguồn hạnh·phúc trong suốt phần đời còn lại của tôi.
Phụ·chú
Thuật·ngữ cho Bài·viết: Thế·nào Là một “từ” trong Tiếng Việt? – Phần II
Nội·dung
Thế·nào Là một “từ” trong Tiếng Việt – Phần I
Thế·nào Là một “từ” trong Tiếng Việt – Phần II
