Thêm bốn Chữ·cái F, J, W và Z vào bảng·chữ·cái Tiếng Việt không nhằm mục·đích phục·vụ cho lối khõ Telex trên máy điện·toán.
Tác·giả: Đặng Hải Nguyên.
Viện·dẫn lý·do để bác·bỏ việc thêm W, J, F và Z vào Tiếng Việt chỉ vì những chữ·cái này được sử·dụng cho bộ khõ Telex trên máy điện·toán cần nên xem·xét lại!?
Hệ·thống máy điện·toán dựa trên nền·tảng (foundation) hệ·thống chữ biểu âm La·tinh, cụ·thể là đặt căn·bản trên ASCII (American Standard Code for Information Interchange). Khởi·thuỷ, người·ta chỉ sử·dụng 128 ký·tự (character) gồm có 94 ký·tự in·được (printable character), 33 ký·tự điều·khiển (control character hoặc non-printing control character) và khoảng·trống (space). 94 ký·tự in·được (printable character) này gồm có 52 chữ·cái La·tinh (26 chữ hoa và 26 chữ thường, trong đó bao·gồm cả F, f, J, j, W, w, Z, z), 10 ký·số (digit)— gồm·có 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 và 9— Ả·rập để ghi tất·cả các số thập·phân (decimal number) lớn nhỏ trên cỏi đời này và 32 ký·tự khác không phải là chữ·cái, chẳng hạn như (␠, !, @, “, #, $, %, ^, &, *, )… được dùng trong nhiều lãnh·vực khác nhau, chứ không riêng gì cho ngành điện·toán.
Chúng·ta chỉ sử·dụng 44 chữ·cái (vì không sữ·dụng F, f, J, j, W, w, Z, z) trong số 52 chữ·cái La·tinh tiêu·chuẩn (gồm có chữ hoa và chữ thường). Thế·nhưng, chúng·ta lại cần biểu·thị (denote) thêm các chữ·cái đặc·trưng của Tiếng Việt như Ă, ă, Â, â, Ê, ê, Ơ, ơ, Ư, ư, Đ, đ, vv., và 5 dấu thanh·điệu (tone mark) gồm huyền, hỏi, ngã, sắc và nặng. Chính vì lẽ này mà Tiếng Việt chúng·ta đã trãi·qua một thời·gian dài lộn·xộn với nhiều lối khõ khác nhau Telex, VIQR, VNI, vv., sử·dụng khoảng 14 bảng mã khác nhau như VNI, TCVN, Bk, HCM, VIQR, vv. May thay, Unicode ra đời, Tiếng Việt chúng·ta đã có được một chuẩn thống·nhất.
Xét về mặt lịch·sử, lối khõ Telex bắt·đầu được sử·dụng trong máy điện·tín (telegraph) trong thời·kỳ đầu 1920-1930 ngày xưa.
Ngày·nay, hầu·hết các hệ điều·hành như Windows, Unix, Linux, Mac OS, iOS, Android, vv., đều có·sẵn bàn·phím Tiếng Việt. Tuy·nhiên. việc sử·dụng bốn chữ·cái F, J, W và Z phối·hợp với một số chữ·cái khác để thay·thế cho các chữ·cái đặc·trưng và các dấu thanh·điệu của Tiếng Việt trong điện·toán bằng lối khõ (type, typing) Telex– a way to type out Vietnamese– vẫn còn được sử·dụng trên điện·thoại di·động do sự tiện·lợi của nó, hoặc khi bàn·phím Tiếng Việt không·có·sẵn (unavailable). Do·vậy, việc sử·dụng bộ khõ Telex để ghi Tiếng Việt là hợp·lý và vẫn còn phù·hợp với mức·độ phát·triễn hiện·nay của Tiếng Việt trong lãnh·vực điện·toán.
Thêm bốn chữ·cái F, J, W và Z không nhằm mục·đích cải·tiến (improve), cải·cách (reform) Bảng·chữ·cái Việt·nam Tiêu·chuẩn (Vietnamese Standard Alphabet) truyền·thống gồm 29 chữ·cái (letter) đang khá ổn·định. Chúng·ta thêm bốn Chữ·cái Nới·dài (Vietnamese Extended Letter) như một sự tu·chính (amendment) nhằm đáp·ứng với những đòi·hỏi mới, nhu·cầu mới thích·ứng với việc hợp·tác và hội·nhập quốc·tế.
Nếu bảng·chữ·cái mới được nhiều người ủng·hộ và được giới hữu·trách chấp·nhận, bảng·chữ·cái mới này cần được mang tên mới nhằm khẳng·định và bảo·đảm rằng bảng·chữ·cái truyền·thống (legacy alphabet) vẫn hoàn·toàn không thay·đổi gì cả; nói cụ·thể hơn, mọi cách viết, chính·tả vẫn giữ nguyên như cũ, ví·dụ như không thay·thế “ph” bằng “f”, không thay·thế “gi” bằng “j”, không thay·thế “qu” bằng “w”, không thay·thế “d” bằng “z”, vv., và chúng·ta chỉ bổ-túc thêm bốn chữ·cái nới·dài. Chúng·ta sẽ gọi bảng·chữ·cái mới gồm 33 chữ·cái là Bảng·chữ·cái Việt·nam Nới·dài (Vietnamese Extended Alphabet), chẳng·hạn, nhằm phân·biệt với Bảng·chữ·cái Việt·nam Tiêu·chuẩn truyền·thống gồm 29 chữ·cái đang khá ổn·định và đồng·thời cũng tránh được những sáo·trộn không·đáng·có.
– – · o O o · – –
Thuật·vựng (Glossary)
1. Chữ, chữ·viết hay mã (script): được dùng để chỉ tất·cả các phương·tiện cụ·thể— bao·gồm hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol) hoặc dấu·hiệu (sign), ký·tự (character), chữ·cái (letter), từ·ngữ (word), vv.— được sử·dụng để biểu·thị (denote) hoặc đại·diện (represent) cho một âm·thanh (sound), một âm (phone), một ý (idea), hoặc một nghĩa (meaning) nào·đó gắn·liền với tiếng·nói (voice), lời·nói (speech) được con·người (human) sử·dụng để giao·tiếp.
2. Ký·tự (character):
Ký·tự: tất·cả hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol), ký·hiệu (notation), dấu hiệu (sign), vv. nhằm giúp con·người giao·tiếp.
Hán-tự hay ký·tự Hán (Chinese character): Hệ·thống chữ·viết Trung·hoa (Chinese script system): Trong hệ·thống này, thay·vì sử·dụng một vài chục chữ·cái, người·ta sử·dụng hơn tám ngàn hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol), dấu·hiệu (sign) phức·tạp hoặc “ký·tự” (character) để ghi tiếng·nói và ý-nghĩa (idea & meaning) của lời·nói (speech), để đại·diện cho hình·vị (morpheme) và từ·ngữ (word).
Nôm-tự hay ký·tự Nôm (Nôm character), hoặc chữ Nôm (Nôm script): Quốc-ngữ xưa (Vietnamese ancient national language), hệ·thống chữ·viết đặt·căn·bản trên ký·tự Trung·hoa (Chinese charater-based script system) để ghi tiếng (sound) Việt, phát·âm (pronounciation) Việt, âm (phone) Việt và tiếng·nói (voice) Việt. Nôm-tự đã hoàn·thành sứ·mạng lịch·sử là giữ·gìn và truyền·lại được tiếng·nói Việt, phong·tục, tập·quán, vv., của Người Việt cho các thế·hệ sau qua các tác·phẩm dân·gian, văn·chương truyền·khẩu, các tác·phẩm văn·chương Việt…
Ngày·nay, chữ Nôm (Quốc-ngữ xưa)— hệ·thống chữ·viết Việt sử·dụng chữ Hán để ghi âm Việt— đã tự-nhường·chỗ cho chữ Việt·nam (Quốc-ngữ nay)— hệ·thống chữ·viết Việt sử·dụng chữ·cái La·tinh và chữ·cái Việt để ghi âm Việt·nam. Nôm-tự đã tự·đào·thải và trở·thành di·sản văn·hoá.
3. Chữ·cái (letter): ký·tự in·được (printable character) được sử·dụng để đại·diện cho mỗi âm·vị (phoneme)— hay âm·thanh gốc, hay âm·thanh cái. Ví·dụ như từ “tôi” do ba chữ·cái hợp·lại, trong đó mỗi chữ·cái “t”, “ô” và “i” theo thứ·tự lần·lượt đại·diện cho các đơn·vị âm·thanh nhỏ·nhất /t/, /ô/ và /i/ hợp·thành tiếng /tôi/. Các ký·tự khác, chẳng·hạn như !, @, #, $, %, ^, &, *, (, ), _, +, vv., không phải là chữ·cái vì không đại·diện cho âm·vị nào·cả (any), nhưng ngược·lại, tất·cả chữ·cái đều là ký·tự.
– – · o O o · – –
* Thống·kê số·lượng các từ·ngữ của toàn bài·viết.
Tôi sử·dụng chương·trình đếm từ·ngữ trên máy điện·toán (word counting program on the computer) để đếm số·lượng từ·ngữ trong bài này. Toàn bài·viết có 3.024 ký·tự (character) nếu bao·gồm khoảng trắng, 2503 nếu không·bao·gồm khoảng trắng (white spaces are excluded), bất·kể chúng·ta viết Tiếng Việt một·cách luông·tuồng, không đầu không đuôi và rời·rạc, không phân·biệt từ·ngữ (word) và âm·tiết (syllable)— theo cách viết Hán-tự (Chinese character) của Người Trung·hoa cách đây vài ngàn năm— hoặc theo cách viết Tiếng Việt đa·âm·tiết phân·biệt tách·bạch giữa từ·ngữ và âm·tiết.
Tôi xin nói rõ thêm, thuật·ngữ “ký·tự”, theo cách hiểu hiện·nay của thế·giới, được dùng trong bài·này để chỉ tất·cả hình vẽ (drawing picture), biểu·tượng (symbol), ký·hiệu (notation), dấu hiệu (sign), vv., nhằm giúp con·người giao·tiếp. Ví·dụ như:
* Các ký·tự đặc·biệt (special character) !, @, #, $, %, ^, &, *, (, ), _, +, vv.
* Các dấu ngắt·câu (punctuation mark) ví·dụ như “.”, “;”, “…”, “[“, “]”, vv., được kể là các ký·tự; dấu ngang·nối (hyphen), dấu ngang·cách (dash), dấu chấm·lơ (intrapunct) và dấu cách·từ (space) hay khoảng trắng (white space) được kể là các ký·tự.
* ký·tự Trung·hoa (Hán-tự, Chinese character) ví·dụ như 爬, 疤, 笆, 羓, 豝, vv.
* chữ·cái (letter)— ký·tự in·được (printable character) được sử·dụng để đại·diện cho mỗi âm·vị (phoneme)— được kể là ký·tự.
* “một tổ·hợp gồm chữ·cái nguyên·âm (a, e, o, u) và dấu·phụ” (diacritic or diacritical mark, gồm á, dấu mũ, dấu râu ) thành các nguyên·âm mới ă, â, ê, ô, ơ, ư — “ký·tự La·tinh Nới·dài Bổ·sung” (Latin Extended Additional character)— tôi gọi tên chúng là “ký·tự Việt”. Trong unicode, mỗi tổ·hợp chữ·cái, chẳng·hạn như á, à, ả, ã và ạ; ằ, ẳ, ẵ, ắ và ặ, vv., được kể là một ký·tự; hai từ·ngữ “Hòa” và “Hoà” là hai từ khác nhau. “H-ò-a” được biểu·thị bằng “0x48-0xF2-0x391”, trong·khi·đó “H-o-à” được biểu·thị bằng “0x48-0x3BF-0xE0”.
Hai cách viết— viết luông·tuồng và viết phân·biệt từ và âm·tiết— cho chúng·ta hai kết·quả sai·biệt như sau:
A. Nếu chúng·ta viết các từ·ngữ Việt một·cách luông·tuồng, không đầu không đuôi như hiện nay, chương·trình đếm từ·ngữ sẽ cho chúng·ta kết·quả là toàn bài·viết có 668 chữ·viết (script), và tất·cả chữ·viết đều được viết rời·rạc. Chúng·ta khó có·thể phân·biệt các chữ·viết đó là âm·tiết (syllable), hoặc hình·vị (morpheme), hoặc từ đơn·âm·tiết (monosyllablic word), và như·thế các từ khép, từ ghép, cụm·từ, cụm·từ cố·định, vv., không·được·biết·tới (unknown).
B. Nếu chúng·ta theo cách viết Tiếng Việt·nam đa·âm·tiết bằng cách thêm dấu chấm·lơ “·” (intrapunct) hay “intraword separation mark” để nối liền các âm·tiết của một từ, và dấu·ngang·nối “-” (hyphen) đề nối liền các từ·ngữ (từ ghép hoặc cụm·từ cố·định), và dấu cách·từ (space or white space) đề phân·cách các từ·ngữ, toàn bài·viết được máy điện·toán đếm tổng·cộng là 548 từ·ngữ (word) và trong số 548 từ·ngữ này, số·lượng từ khép, từ ghép, cụm·từ, cụm·từ cố·định, vv., được tính chính·xác là 120 (=2623-2503) hay (=668-548) từ·ngữ, Cụ·thể gồm:
a. từ đơn·âm·tiết (monosyllabic word), ví·dụ: Tổng·cộng các từ·ngữ gồm “những”, “của”, “việc”, “ghi”, và “theo” được tính là năm từ.
b. từ lưỡng·âm·tiết (disyllabic word), ví·dụ: Tổng·cộng các từ·ngữ gồm “lợi·ích”, “cải·cách”, “văn·tự”, và “khuôn·phép” được tính là bốn từ.
c. song·âm·tiết (bisyllabic word), ví·dụ: Tổng·cộng các từ·ngữ gồm “hoàn·tất” và “xinh·đẹp” được tính là hai từ.
d. đa·âm·tiết (polysyllabic word), ví·dụ: Tổng·cộng các từ·ngữ gồm “lí·la·lí·lắc” và “lu·xu·bu” được tính là hai từ.
e. “từ khép” hay “từ ghép dạng kín” (closed form compound word), ví·dụ: Tổng·cộng các từ·ngữ gồm “áo·dài” (Vietnamese ao-dai), “cà·chua” (tomato), và “sung·sướng” (happy) được tính là ba từ.
f. “từ ghép dạng mở” (open form compound word), ví·dụ: Tổng·cộng các từ·ngữ gồm “cách viết chữ Việt” và “máy cắt cỏ” được tính là bảy từ. Tổng·cộng các từ·ngữ gồm “áo dài” (long dress) và “cà chua” (loại cà có vị chua) được máy điện·toán đếm là bốn từ.
g. “từ ghép dạng viết·nối·ngang” (hyphenated form word), ví·dụ: Tổng·cộng các từ·ngữ gồm “ăn-bao-bụng” (all-you-can-eat) và “ăn-trong-xe” (eat-in-the-car) được tính là hai từ.
h. cụm·từ cố·định (fixed phrase), ví·dụ như “máy bay lên thẳng”— không dùng dấu·ngang·nối (hyphen)— được máy điện·toán coi·như (consider) “một nhóm từ” (a group of word), và đếm là bốn từ, nhưng nếu viết theo dạng viết·nối·ngang, ví·dụ như “máy-bay-lên-thẳng”; cụm·từ này sẽ được máy điện·toán đếm là một từ (cụm·từ) thay·vì một nhóm từ. Như·vậy, tổng·cộng các từ·ngữ “helicopter”, “trực·thăng” và “máy-bay-lên-thẳng” sẽ được chương·trình đếm từ·ngữ trên máy điện·toán cho kết·quả tổng·cộng là ba từ nếu chúng·ta sử·dụng dấu chấm·lơ “·” hoặc dấu ngang·nối “-“.
Thống·kê số·lượng chữ·cái·đôi (digraph) nói chính·xác hơn là phụ·âm·đôi (consonant digraph) được sử·dụng trong bài·viết:
49 (49%) ng đại·diện cho âm·vị /ŋ/.
28 (6%) ch đại·diện cho âm·vị /t͡ɕ/.
18 (4%) th đại·diện cho âm·vị /tʰ/.
10 (2%) nh đại·diện cho âm·vị /ɲ/.
– – · o O o · – –
