A sequential pedagogy framework for teaching Vietnamese poetry across secondary and higher-education levels.
NỘI·DUNG
13. VAI·TRÒ CỦA BẢN DỊCH TRONG LỚP VSL
14. TỪ HỌC NGÔN·NGỮ ĐẾN CẢM·NHẬN BẢN·SẮC
15. KẾT LUẬN
– – o O o – –
13. VAI·TRÒ CỦA BẢN DỊCH TRONG LỚP VSL
Sau·khi đi qua ba câu·hỏi lớn — vì·sao dạy thơ nguyên·bản, chất·thơ nằm ở đâu, và làm·thế·nào để người học nghe, hiểu và cảm thơ — chúng ta trở·lại với một vấn·đề thực·tế trong lớp học:
Bản dịch nên được sử·dụng như thế·nào?
Câu·trả·lời không phải là loại·bỏ bản dịch.
Ngược·lại, bản dịch giữ một vai·trò quan·trọng trong lớp VSL.
Đối với học·sinh chưa có đủ vốn Tiếng Việt, bản dịch giúp các em vượt qua một trở·ngại rất lớn: không hiểu nội·dung.
Nếu không hiểu nghĩa, người học khó có·thể tiến·đến cảm·nhận.
Vì·vậy, bản dịch có·thể làm nhiệm·vụ của một cây·cầu.
Nhưng cây·cầu không phải là nơi người·ta ở lại.
Một phương·pháp hợp·lý có·thể bắt·đầu bằng nguyên·bản, sử·dụng bản dịch để hỗ·trợ, rồi đưa học·sinh trở·lại nguyên·bản.
Có·thể hình·dung tiến·trình như sau:
Nguyên·bản → Giải·nghĩa → Bản dịch → Đối·chiếu → Trở·lại nguyên·bản.
Ở cấp·độ thấp hơn, bản dịch có·thể được dùng nhiều hơn để bảo·đảm học·sinh hiểu được nội·dung cơ·bản.
Ở cấp·độ cao hơn, bản dịch có·thể trở·thành đối·tượng để phân·tích.
Học·sinh không chỉ hỏi:
“Bản dịch này nghĩa là gì?”
mà còn có·thể hỏi:
“Bản dịch này giữ·được (retain) điều gì?”
và:
“Điều gì đã thay·đổi khi bài·thơ chuyển sang Tiếng Anh?”
Đây là một bước chuyển rất quan·trọng.
Dịch·thuật từ chỗ là công·cụ giúp hiểu nghĩa trở·thành công·cụ giúp hiểu ngôn·ngữ.
Ví·dụ, khi so·sánh “Anh mong…” với một câu Tiếng Anh đầy·đủ, học·sinh có·thể nhận·ra rằng dấu chấm·lửng tạo·ra một hiệu·ứng mà bản dịch có·thể không giữ nguyên.
Khi so·sánh “vun·bồi” với một từ Tiếng Anh gần·nghĩa, học·sinh có·thể nhận·ra rằng từ·ngữ (words) không phải lúc nào cũng có một đơn·vị tương·đương hoàn·toàn giữa hai ngôn·ngữ.
Khi so·sánh “đôi ta” với “we” hoặc “the two of us”, các em có·thể khám·phá những khác·biệt về sắc·thái của đại·từ và cách biểu·đạt quan·hệ.
Như·vậy, bản dịch không phải là đối·thủ của nguyên·bản.
Nguyên·bản và bản dịch có·thể bổ·sung cho nhau, nhưng không có cùng một chức·năng.
Nguyên·bản giúp người học trải·nghiệm Tiếng Việt.
Bản dịch giúp người học mở·khóa ý·nghĩa và nhìn·thấy sự khác·biệt giữa hai ngôn·ngữ.
14. TỪ HỌC NGÔN·NGỮ ĐẾN CẢM·NHẬN BẢN·SẮC
Nếu mục·tiêu của VSL chỉ là giúp học·sinh nói đúng câu, dùng đúng từ và hiểu đúng ngữ·pháp, thì thơ có·thể đã không cần·thiết đến như vậy.
Nhưng học một ngôn·ngữ không chỉ là học một hệ·thống quy·tắc.
Ngôn·ngữ còn mang theo cách con·người nhìn thế·giới, xây·dựng quan·hệ, biểu·đạt tình·cảm và truyền·tải kinh·nghiệm.
Đó là nơi vấn·đề bản·sắc bắt·đầu xuất·hiện.
Tuy·nhiên, cần thận·trọng khi nói về bản·sắc.
Không nên biến một bài·thơ thành một bài·giảng về “Người Việt là như thế này” hay “văn·hoá Việt Nam luôn như thế kia”.
Bản·sắc không phải là một tập·hợp những khuôn·mẫu cố·định.
Bản·sắc có·thể được khám·phá qua ngôn·ngữ.
Trong “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT”, chẳng·hạn, cách xưng·hô “Anh” và “đôi ta” không chỉ cung·cấp thông·tin về người nói.
Nó mở·ra một quan·hệ.
“Anh” tạo·ra một vị·trí của người nói trong mối·quan·hệ.
“Đôi ta” tạo·ra một chủ·thể chung.
“Nắm tay”, “chung sức”, “vun·bồi” tiếp·tục xây·dựng một hình·ảnh về tình·yêu như một mối·quan·hệ cần được cùng·nhau nuôi·dưỡng.
Người học có·thể bắt·đầu từ những chi·tiết ngôn·ngữ rất nhỏ để khám·phá những ý·niệm lớn hơn.
Đó chính là điểm giao·nhau giữa học ngôn·ngữ và cảm·nhận văn·hoá.
Một chương·trình VSL vì·thế có·thể tiến từ:
biết từ·ngữ → hiểu câu → hiểu bài → cảm·nhận cách nói → khám·phá văn·hoá → hiểu con·người.
Không phải mọi bài·thơ đều cần đi đến bước cuối·cùng.
Nhưng một chương·trình tốt nên mở·ra khả·năng đó.
15. KẾT LUẬN
Qua bốn phần của loạt bài “THƠ TIẾNG VIỆT TRONG GIẢNG·DẠY VSL”, chúng ta đã đi từ một câu·hỏi ban·đầu đến một quan·niệm rộng hơn về việc học ngôn·ngữ.
Câu·hỏi ban·đầu là:
Nên·chăng đưa thơ-ca Tiếng Việt nguyên·bản vào chương·trình khi giảng·dạy Tiếng Việt như một Ngôn·ngữ Thứ hai, để học·sinh có·thể thực·sự cảm·nhận được những sắc·thái tinh·tế của Tiếng Việt?
Qua bài·thơ “TÌNH·YÊU LÀ CÓ THẬT”, chúng·ta đã thấy rằng một bài·thơ ngắn có·thể mở·ra rất nhiều cánh·cửa.
Cánh·cửa từ·vựng.
Cánh·cửa phát·âm.
Cánh·cửa thanh·điệu.
Cánh·cửa nhịp·điệu.
Cánh·cửa dấu câu.
Cánh·cửa ngữ·nghĩa.
Cánh·cửa ngữ·dụng.
Cánh·cửa diễn·ngôn.
Và cuối·cùng, cánh·cửa văn·hoá và cảm·nhận.
Điều quan·trọng là chúng·ta không nên biến thơ thành một bài·tập ngữ·pháp.
Cũng không nên biến thơ thành một bài·kiểm·tra từ·vựng.
Và càng không nên biến bản dịch thành sự thay·thế cho nguyên·bản.
Thơ cần được giữ lại như thơ.
Người học cần được nghe thơ.
Được đọc thơ.
Được hiểu thơ.
Và quan·trọng nhất, được cảm thơ.
Đối với học·sinh ở Cấp 2, trọng·tâm có·thể là nghe, phát·âm, thanh·điệu, từ·vựng cơ·bản, nhịp·điệu và phản·ứng cảm·xúc.
Ở Cấp 3, việc học có·thể mở·rộng sang hình·ảnh, cấu·trúc câu, sắc·thái từ·ngữ, ngữ·nghĩa, dấu câu và những lớp nghĩa sâu hơn.
Ở Đại·học, học·sinh có·thể tiếp·tục đi xa hơn với phân·tích diễn·ngôn, ngữ·dụng, ẩn·dụ, biểu·tượng, phong·cách, dịch·thuật và mối·quan·hệ giữa ngôn·ngữ, văn·hoá và bản·sắc.
Như·vậy, thơ không phải là một nội·dung chỉ dành cho một cấp·học.
Nó có·thể được điều·chỉnh theo trình·độ của người học.
Điều thay·đổi không phải là giá·trị của bài·thơ.
Điều thay·đổi là cách chúng ta giúp người học bước vào bài·thơ.
Một em học·sinh Cấp 2 có·thể bắt đầu bằng việc nghe.
Một học·sinh Cấp 3 có·thể bắt đầu đặt câu·hỏi.
Một sinh·viên Đại·học có·thể bắt·đầu phân·tích.
Nhưng cả ba đều có·thể gặp nhau ở một điểm:
Tiếng Việt không chỉ là điều được nhìn·thấy trên trang giấy.
Tiếng Việt còn là âm·thanh được nghe.
Là nhịp·điệu được cảm·nhận.
Là ý·nghĩa được khám·phá.
Là sắc·thái được nhận·ra.
Và là những rung·động mà đôi khi một bản dịch không thể chuyển·tải hoàn·toàn.
Vì·thế, nếu muốn người học thực·sự bước vào thế·giới Tiếng Việt, có·lẽ chúng ta không nên chỉ hỏi:
“Các em đã hiểu Tiếng Việt chưa?”
Mà còn nên hỏi:
“Các em đã nghe·được Tiếng Việt chưa?”
“Các em đã cảm·được Tiếng Việt chưa?”
Bởi·vì, khi một người học bắt·đầu nghe được nhịp·điệu của một ngôn·ngữ, cảm·được sắc·thái của một từ, hiểu được sự khác·biệt giữa những cách nói gần·nghĩa, và nhận·ra vẻ đẹp nằm trong một khoảng·lặng của câu·chữ, thì việc học ngôn·ngữ đã vượt qua ranh·giới của “học để biết”.
Học để hiểu trở·thành học để cảm·nhận.
Và có·lẽ đó chính là một trong những mục·tiêu sâu·xa nhất của việc giảng·dạy VSL:
Đừng chỉ dạy các em hiểu thơ bằng Tiếng Việt. Hãy giúp các em nghe·được thơ, cảm·được thơ và sống cùng Tiếng Việt qua thơ.
Khi ấy, các em không chỉ đang học một ngôn·ngữ.
Các em đang sống cùng Tiếng Việt.
Mong lắm thay!
